Izaki Bizidunen Ugalketa eta Bizi-zikloa

Biologia19 mai. 20252,88 KB

Ugalketa eta Bizi-zikloa

Ugalketa: Izaki bizidunek ondorengoak sortzeko duten funtzioa da. Bi mota nagusi daude:

Asexuala: Banako edo guraso bakar bat aritzen da, eta hark beste banako batzuk sortzen ditu, bere berdin-berdinak. Horrela ugaltzen dira algak, protozooak, eta zenbait landare eta animalia ere.
Sexu bidezkoa: Eskuarki, bi banako edo guraso aritzen dira: ar bat eta eme bat. Horiek bi-bien karaktereak dituzten beste banako batzuk sortzen dituzte. Izaki bizidun zelulaniztunak ugaltzen dira horrela.

Animalietan ugalketa asexuala hainbat modutan gerta daiteke:

Zatiketaz: Banakoa bi zatitan edo gehiagotan hausten da, eta zati horietako bakoitzetik ondorengo bat sortzen da. Birsorkuntza deritzon prozeduraren bidez ustekabean galdutako gorputz zatiak berriro ere sor daitezke.
Gemazioz: Animaliari koskor edo gema bat ateratzen zaio gorputzean. Organismo batzuetan, gema bereizi egiten da, eta banako heldu bat sortzen da hartatik.

Sexu bidezko ugalketan, banakoen sexuaren arabera sailka daitezke:

Sexu bakarra: Banako bakoitzak gonada mota bakarra du (arra edo emea). Espezie bereko arrak eta emeak desberdinak dira.
Hermafroditak: Banako bakoitzak bi gonada motak ditu, maskulinoak nahiz femeninoak.

Ernalketa obuluaren eta espermatozoidearen bat-egitea da. Bi mota nagusi daude:

Kanpo-ernalketa: Amaren organismotik kanpo gertatzen da. Emeak obulu ernaldugabeak kanporatzen ditu, eta ondoren, arrek espermatozoideak askatzen dituzte, obuluak ernal ditzaten. Itsas zaldiak, olagarroak eta arrain gehienak ernaltzen dira horrela.
Barne-ernalketa: Ugaltze aparatu femeninoaren barnean gertatzen da, ingurune nahikoa hezea baita hura, ernalketarako ezinbesteko baldintza. Lehorreko ia animalia guztiak eta ur-animalia batzuk ernaltzen dira horrela.

Enbrioiaren garapena ernalketaren ondoren gertatzen da. Hiru mota nagusi daude:

Obiparoa: Enbrioia amaren gorputzaren kanpoan garatzen da: arrautzan, hain zuzen ere; eta hartan dauden gordekinez elikatzen da. Kanpo-ernalketa duten animaliak garatzen dira horrela (arrain gehienak, esate baterako), eta barne-ernalketa duten batzuk ere bai (hegaztiak eta narrasti gehienak, besteak beste).
Bibiparoa: Enbrioia amaren gorputzaren barnean garatzen da, eta garapen-prozesuan, amak, besteaz gain, elikatu ere egiten du.
Obobibiparoa: Enbrioia amaren barnean garatzen da, baina mantenugaiak arrautza-gordekinetatik lortzen ditu. Horrela ugaltzen dira marrazo eta arraia batzuk eta zenbait suge eta musker.