Immanuel Kanten Filosofia: Ilustrazioa, Morala eta Kritizismoa

Kanten Ilustrazioa: Arrazoimen Publikoa eta Pribatua

Zer da Ilustrazioa? galderari erantzunez, Immanuel Kantek adierazi zuen Ilustrazioa gauzatzeko ezinbestekoa dela askatasuna, bereziki norberaren adimena baliatzeko eta adierazpen-askatasuna garatzeko aukera. Hala ere, errealitatean kontrakoa gertatu ohi da: aginduak etengabeak dira, arrazonamendua galarazten da eta askatasuna modu orokorrean murrizten da.

Hala ere, printzipio nagusi batek laburbiltzen du egoera: «Nahi adina arrazonatu, baina obeditu». Horren bidez, Kantek erakutsi nahi du askatasuna, obedientzia eta arrazoimena guztiz bateragarriak direla. Baina, zein askatasun-mugapenek laguntzen edo oztopatzen dute Ilustrazioa? Horretarako, arrazoimenaren bi erabilera bereizten ditu:

• Arrazoimen publikoa: Aditu batek gizarteko kide gisa publiko osoaren aurrean egiten duen erabilera da; erabilera honek erabat askea izan behar du.
• Arrazoimen pribatua: Funtzionario batek bere karguan edo erakunde baten barruan egiten duen erabilera da. Kasu honetan, arrazoitzeari mugak jartzen zaizkio eta aginduak obeditu behar dira; ezarritako mekanismo instituzionala jarraitu behar da (adibidez, armadan, administrazioan edo apaizgoan).

Norbaitek arauak bete ezin baditu kontzientziagatik, bere postua utzi beharko luke. Muga hauek ez dira Ilustrazioaren oztopo, kaosa ekiditeko eta ordena bermatzeko baizik. Gainera, Kant ez da iraultzen bat-bateko aldaketez fio; gizartea autonomoa ez den bitartean, aldaketak astiro eta modu arrazoituan gertatu behar dira.

Autonomia Morala eta Boterearen Mugak

Ilustrazioa gizakiaren adingabetasun-egoeratik, heteronomiatik eta tutoreen menpekotasunetik irtetea da, benetako autonomia lortzeko bidean. Kanten autonomia moralaren printzipioek mugak jartzen dizkiete aginte-egiturei:

• Erlijioa eta morala: Erregea ezin zaio herriari gailendu erlijio edo moral gaietan. Era berean, apaizek ezin diote herri osoari sinesmen-multzo finkorik inposatu betiko; horrek Ilustrazioa ezabatzea ekarriko luke, eta giza naturaren aurkako krimena litzateke.
• Monarkiaren papera: Monarkak ez du herria menderatu behar, ezta erlijiorik inposatu ere. Herriaren borondate orokorra ordezkatuz bakarrik izan daiteke legegile zilegi (Caesar non est supra grammaticos printzipioak gogoratzen duen bezala). Erregeak erabaki politikoak eta ekonomikoak har ditzake, baina ez hizkuntzari edo pentsamenduari buruzkoak, hori ez baitagokio berari.

Moralarekin ere berdin gertatzen da: bakoitzak bere buruari eman behar dizkio agindu moralak, kanpoko inposiziorik gabe (heteronomia baztertuz). Kantentzat gizakiaren funtsezko zerizana arrazoimen autonomoa da, betebeharra oinarri duena. Autonomia hori formula unibertsal eta a priorizko batean laburbiltzen da: inperatibo kategorikoa (jokatu ezazu zure jokabide-araua lege unibertsal bihur dadin, eta gainerako gizakiak beti helburutzat hartuz, sekula ez tresna huts gisa).

Kanten Kritizismoa eta Funtsezko Galderak

Kanten kritizismoak filosofiaren oinarrizko hiru galderari erantzun nahi die, zeinak azken galdera batean laburbiltzen baitira: Zer da gizakia?

1. Zer ezagut dezaket? (Arrazoimen Garbiaren Kritika)

Helburua giza arrazoimena bera epaitzea eta mugatzea da. Ezagutzarako hiru gaitasun nagusi daude: sentsibilitatea, adimena eta arrazoimena. Adimenaren kategoriak esperientziatik (enpiriatik) datozen datuei aplikatu behar zaizkie ezagutza zientifiko zilegia izateko. Horregatik, metafisika ezin da zientzia izan, ez baitu esperientzia enpiriko zuzenik oinarri. Ikuspegi honek Iraultza Kopernikarra ekarri zuen: ez da subjektua objektura egokitzen, baizik eta objektua egokitzen da subjektuaren ezagutzeko modura.

2. Zer egin behar dut? (Arrazoi Praktikoa)

Moralaren ardatza betebeharrean eta autonomian datza, eta inperatibo kategorikoak gidatzen du. Morala posible izateko, arrazoi praktikoak hiru postulatu onartu behar ditu:

• Askatasuna: Helburuak eta ekintzak aukeratzeko ezinbesteko ahalmena.
• Arimaren hilezkortasuna: Mundu honetan inork ezin duenez perfekzio morala erabat lortu, beste mundu batean bideak jarraitu behar du arima hilezkorraren bidez.
• Jainkoa: Beharrezkoa da ontasuna eta zoriontasuna bateratzeko; Jainkoak bermatzen du bertutetsuak direnak zoriontsu bihurtzea hurrengo bizitzan.

3. Zer itxaron dezaket? (Ikuspegi Deista)

Ikuspegi deistaren arabera, kristau helburua lege morala betetzea da, ez norberaren mesede hutsa bilatzea. Erlijio naturala arrazoimenaren erabileragatik sortzen da, eta Jainkoaren lege morala jarraituz gero, noizbait zoriontasuna lortuko da.

4. Zer da gizakia?

Aurreko hiru alorren batura da, gizakiaren berezko gizartekotasun- eta gatazka-nozioak (bateraezintasun asoziagarria) barne hartzen dituena.

Pentsamendu Modernoko Kontzeptu Giltzarriak

Razionalismoa

Zalantzan jartzen den errealitatetik abiatuta, arrazoimen hutsaren bidez egia eta existentzia frogatzea proposatzen du.

Ilustrazioa

Indar fisikoaren ordez arrazoimenaren indarra eta argia ezartzea du helburu.

Askatasuna

Tolerantziaren, ekonomiaren eta politikaren esparruetan garatu beharreko oinarria.

Sapere Aude

Erabakiak norberaren kabuz hartzeko deia («ausartu pentsatzera»), tutoreen (agintariak, apaizak, etab.) gidaritza itsua gaindituz.

Enpirismoa

Adimena jaiotzetik orri zuri bat dela dio. John Locke-rentzat ezagutza esperientzia hutsetik eratortzen da (XP). David Hume-ren ekarpen eszeptikoa oso garrantzitsua izan zen, Kant bere «amets dogmatikotik» esnarazi baitzuen.