Ilustrazioa: arrazoia, zientzia eta askatasuna
Ilustrazioaren oinarrizko printzipioak
- Zoriontasuna eta aurrerapena — Mundua teknologiaren, zientziaren eta moralaren alorrean aurrerapenez hobetu zitekeela uste zuten.
- Arrazoia — Dena logika eta pentsamendu kritikoz aztertu behar zela uste zuten, sineskeriarik eta ohitura absurdoen gabe.
- Zentzumenak eta esperientzia — Frogekin ikus, ukitu edo frogatu daitekeenean bakarrik sinetsi behar dela uste zuten; oinarririk gabeko sinesmenik ez.
- Hezkuntza — Jendeak ikastea nahi zuten, ez bakarrik aberatsek edo erlijiosoek. Hezkuntza unibertsala eta ezagutzaren zabalkundea babesten zuten.
- Eskubideak — Adierazpen askatasuna, kritika eta pentsamendu askea bezalako eskubideak defendatzen zituzten.
- Erlijio naturala — Ez zeuden Jainkoaren aurka, baina erlijio fanatikoek ezarritako zentzurik gabeko arauken kontrakoak ziren. Arrazoian oinarritutako fedea defendatzen zuten.
- Politika liberala — Gobernu autoritarioen aurka zeuden (erregeek mugarik gabe agintzen zuten), eta demokrazia, askatasuna eta herritarren arteko berdintasuna babesten zuten.
Kant eta Ilustrazioa
(ilustrazioa da) Kantek honela definitu zuen Ilustrazioa: intelektualki heltzeko prozesua, hau da, besteek diotenaren mende egoteari uztea eta norberaren alde pentsatzen ikastea. Haren arabera, jende askok ez du pentsatzen beldurragatik edo erosotasunagatik, nahiz eta horretarako gaitasuna izan. Ilustrazioa arrazoia erabiltzean ausartzean datza, inork zer pentsatu esan gabe.
Kantek esaten zuen: "Ez konformatu esaten dizutenarekin, erabili zeure arrazoia egia zer den erabakitzeko" (ondorio praktikoa da).
Kritika pribatua eta publikoa
Bi modutan egin daiteke kritika arrazionala:
- Kritika pribatua: Gure bizitza pertsonala eta gure lana nola hobetu hausnartzea.
- Kritika publikoa: Legeak eta gizartea hobetzeko antolaketa zalantzan jartzea.
(ondorio teorikoa da)
Kantek zioen gizakiek beti egiten dituztela galdera batzuk, zientziak erantzun ezin dituenak: "Zer ezagutu dezaket benetan? Zer egin behar dut?" (arrazionalismoa eta enpirismoaren sintesia da).
Ezagutza: a priori eta a posteriori
A posteriori ezagutza esperientziaren bidez lortzen dugu, gure sentimenen bidez (ikusi, entzun, ukitu, etab.). A priori ezagutza, berriz, gure buruan dugun hori da, zerbait esperimentatu aurretik, mundua ulertzeko erabiltzen ditugun ideiak edo egiturak bezala. Kantek zioen biak behar ditugula: zentzumenek informazioa ematen digute, baina gure buruak badu informazio hori antolatzeko moduak.