Iberiar Penintsulako eta Euskal Herriko Klimak eta Ibaiak: Gida Osoa

Iberiar Penintsulako Klima Nagusiak

Klima Ozeanikoa

Bizkaiko itsasotik Galiziaraino hedatzen da. Urte osoan zehar euri ugari egiten du. Prezipitazioak 800-1500 mm bitartekoak izaten dira, eta urtean 150 egun baino gehiago euritsuak dira. Prezipitazio gehienak neguan izaten dira, eta gutxienak udan. Udan, gehienez ere bi hilabete lehor egon daitezke.

Tenperaturak leunak dira, gorabehera termiko txikia dute (15 °C-tik behera), eta desberdintasunak daude kostaldearen eta barnealdearen artean. Kostaldean uda freskoak eta negu moderatuak izaten dira; barnealdean, aldiz, neguko tenperaturak hotzagoak dira. Haize nagusia ipar-mendebaldekoa da, baina hego-haizea eta ipar-haizea ere izaten dira.

Formazio begetalak bi eratakoak dira: lehen mailakoa (pagoa Euskal mendietan) edo bigarren mailakoa (pinua Gipuzkoan). Eremu ozeanikoa Kantauriko kostaldea Pirinioetaraino hedatzen da. Zuhaitz garaiak ditu, hosto handiekin eta enbor zuzen batekin. Hosto hauek udazkenean erortzen dira. Espezie garrantzitsuenak gaztainondoak, pagoak eta haritzak dira.

Klima Mediterraneoa

Iberiar penintsulako gehiena hartzen du. Prezipitazio urri eta irregularrak izaten dira. Urteko prezipitazio osoa 800 mm-tik beherakoa da. Uda lehorra izaten da. Prezipitazio gehienak ekinokzioetan izaten dira, eta ekaitz bortitzen moduan erortzen dira. Bi mota daude: itsas mediterraneoa eta kontinentala. Baso hostoiraunkorra du. Hosto zabaleko espezierik ohikoenak artea eta artelatza dira.

Itsasoko Klima Mediterraneoa

Andaluzia, Valentzia, Murtzia, Balearrak eta Katalunia osatzen dute, baita Guadalquivirreko bailara osoa ere. Prezipitazioak urriak dira. Uda lehorra izaten da, eta euri-jasa bortitzak udazkenean. Tenperaturak gora egiten dute iparraldetik hegoaldera. Uda (22 °C) eta negua (10 °C). Almerian basamortu-klima dago, euri-jasak ez baitira iristen.

Klima Mediterraneo Kontinentala

Extremadura, Meseta, Ebroko bailara... hau da, penintsulako gehiena. Prezipitazioak 300-800 mm bitartekoak izaten dira. Udak beroak (25 °C) eta neguak hotzak (4 °C) izaten dira, itsasoaren eraginik ez dagoelako. Basamortu-klima Ebroko haranaren erdialdean aurkitzen da, Monegrosen, esaterako. Euri-jasak 300 mm baino gutxiagokoak izaten dira.

Mendiko Klima

1000 metrotik gora. Pirinioetan, Mendikate Betikoetako gailurretan, Kantauriko mendikatean, etab. Altueran gora egin ahala, prezipitazioak ugaritu egiten dira. Urtean 1000-2000 mm artean. Uda freskoak eta negu oso hotzak. Bi eremu bereizten ditugu: penintsulako iparraldeko mendiak eta erdialdeko eta hegoaldeko mendiak. Kantauriko mendikatean, baso nagusia haritzek eta pagoek osatzen dute, haritza beheko aldean eta pagoa altuera handiagoetan.

Kanarietako Klima

Tropikoen arteko eremuan daude. Klima tropikala, urtaro bakarrekoa. Prezipitazioak urriak dira, eta urte osoan 150-300 mm bitartekoak izaten dira. Ez dago ibai iraunkorrik. Tenperatura epela da urte osoan, hilabete guztietan 17 °C-tik gorakoak izaten dira. Mendikateetan tenperaturak jaitsi egiten dira. Oso landare ugari eta bereziak ditu.

Euskal Herriko Klima

Latitudea

Euskal Herria, iparraldean 42º eta 43º50' artean dago, hau da, zona epelean. Lurraren inklinazioak eta gauden latitudeak urtaro desberdinak egotea ahalbidetzen dute. Neguan, eguzki-izpiak zeharka iristen dira; udan, aldiz, zuzenean.

Erliebea

Erliebea ere faktore garrantzitsua da kliman. Honek, batez ere, prezipitazioen banaketa baldintzatzen du. Euskal Herria lurralde menditsua izanik, faktore honek garrantzi handia du prezipitazioen banaketan. Mendi garaienak lurraldearen erdialdean daude, ekialdetik mendebaldera, hau da, Euskal Herria bi zatitan banatzen du: Kantauri isurialdea eta Mediterraneoko isurialdea.

Horrela, ipar- eta ipar-mendebaldeko haizearekin, prezipitazioak Kantauri isurialdean izaten dira batez ere; hegoaldean, aldiz, eguraldi idorragoa eta epelagoa. Hego- eta hego-mendebaldeko haizearekin, kontrako egoera izaten dugu. Fenomeno hau Föhn efektu bezala ezagutzen da.

Tenperatura

Klima honen ezaugarri nagusiena, tenperaturaren ikuspuntutik, bere leuntasuna da. Hilabete hotzenean batez besteko tenperatura 4 eta 9 °C artekoa izaten da; hilabete beroenekoak, aldiz, 18 eta 21 °C artekoa. Horrela, urteko batez besteko tenperatura 11 eta 14 °C artekoa da. Hotzagoa ala beroagoa izatea altitudearen eta itsasoaren hurbiltasunaren araberakoa da.

Izotzari dagokionez, 0 °C neurtzen diren egunak ez dira asko izaten kostaldean, urtean 10 egun baino gutxiago. Barnealdeko haranetan, eta batez ere Sakanan eta toki hozpelenetan, 50 egun baino gehiago ere izaten dituzte (esaterako, Altsasuk 52 egun).

Prezipitazioa

Parametro honen ezaugarri nagusia bere erregulartasuna da. Urtaro guztietan izaten dira prezipitazioak, eta, ondorioz, ez dago aro lehorrik. Klima ozeanikoa duten Euskal Herriko lurraldeetan, urtean 1000 mm-tik gora prezipitazio izaten dira. Toki batzuetan askogatik gainditzen dira 1000 mm horiek, esaterako, Nafarroa eta Gipuzkoa arteko mugan. Zona hau da Euskal Herriko ingurune hezeena, eta Artikutza-n, esaterako, urtean batez beste 2500 mm prezipitazio batzen dira.

Berezitasun Klimatikoa

Enbata: Bizkaiko Golkoko kostaldean gertatzen den bat-bateko itsasoko haize-bolada hotz eta gogorrari deitzen zaio. Haize mota hau bereziki udaberri eta udazken bitartean sortzen da.

Ibaiak

Ibaien Eraketan Eragiten Duten Faktoreak

• Klima: Funtsezko eragina du ibaien emarian, euri-jasen araberakoak baitira. Iberiar Penintsulan bi alderdi daude: Espainia hezea (ozeaniar eta mendiko klima duen iparraldeko eremua) eta Espainia lehorra (udako lehortea duen Mediterraneoko hegoaldea).
• Emari absolutua: Ibaiko puntu batetik segundo batean igarotzen den ur kantitatea da (Espainiako gehiena Ebro).
• Euri-erregimena: Kantauri isurialdeko ibaiek izaten dute, bere emaria euri-jasen araberakoa delako, adibidez: Oria, Irati, Ibaizabal...
• Elur-erregimena: Mendikateetan jaiotzen diren ibaiek izaten dute. Emari maximoa udaberrian izaten dute elurra urtzean, eta minimoak neguan, elurra mendietan pilatzen delako, adibidez: Gallego, Aragon...
• Erregimen mistoa: Ibai luzeek izaten dute, euri nahiz elurretik jasotzen dutelako ura, adibidez: Ebro, Tajo, Guadiana...

Erliebea eta Topografia

Arro hidrografikoa eta higadura zehazten dituzte.

• Arro hidrografikoa: Ibai bati ura ematen dion lurraldeak osatzen du, adibidez, Hernani edo Astigarraga Errenteria eta Oiartzun ibaiaren arroan daude. Arroak uren banalerroek bereizten dituzte eta mendi gailurrekin bat datoz.
• Isurialde hidrografikoa: Itsaso berberera urak isurtzen dituzten arroen multzoak osatzen du. Penintsulan hiru isurialde bereizten dira: Bizkaiko Golkokoa, Atlantikoko isurialdekoa eta Mediterraneoko isurialdekoa.

Penintsulako Isurialde Hidrografikoak

Bizkaiko Golkoko Isurialdea

Galizia, Asturias, Euskal Herriko ibaiak hartzen ditu bereziki. Nahiz eta batzuk Atlantikoko isurialdea duten (Miño, Navia edo Sil). Ibai laburrak dira, higatzeko gaitasun handia dute, eta landaredia ugariak higadura murrizten du. Emari handiko ibaiak dira eta euri-erregimena nahiko erregularra dute. Emari gehiena neguan izaten da, eta gutxiena udan. Topografia malkartsua dute, energia elektrikoa sortzeko erabiltzen dira batzuetan. Isurialde honetakoak dira: Ibaizabal, Nerbioi, Sella, besteak beste.

Atlantikoko Isurialdea

Ibaiak luzeak dira. Desnibeletan trokak sortzen dituzte, baina ez dira sakonak. Erregimen irregularra dute, eta emari gehiena euritik jasotzen dute, elurretik ere bai. Duero, Tajo, Guadiana edo Guadalquivir dira isurialde honetako ibai batzuk.

Mediterraneoko Isurialdea

Mediterraneoan isurtzen duten ibaiak daude bertan. Ebro kontuan hartu gabe, ibai hauek laburrak dira. Troka sakonak sortzen dituzte. Euri-erregimen irregularra dute eta udan agorraldiak eta udazkenean goraldiak edukitzen dituzte. Askotan uholdeak sortzen dituzte. Ibai batzuk: Ter, Ebro, Segura, Turia...

Faktore Termodinamikoak

• Jet stream: Zorrotada korrontea. Latitude epeletan, mendebaldetik ekialdera jotzen duen haize konstantea. Neguan Iberiar Penintsula bete-betean zeharkatzen du.
• Antizikloi: Presio altuko gunea, aire lehorra eta astuna. Bertatik haizea erloju-orratzen norabidean ateratzen da. Azorreetakoaren eraginak udan Iberiar Penintsulan eta Mediterraneoan eguraldi lehorra ekartzen du.
• Borraskak: Depresioa edo presio baxua: aire hezea eta arina. Haizea erloju-orratzen kontrako norabidean sartzen da, airea xurgatzen du. Atlantikoko borraskek euria ekartzen dute iparraldera, batez ere Kantauriko kostaldera.
• Fronteak: Beti euria ekartzen dute. Neguan Iberiar Penintsulan ipar-mendebaldetik sartzen dira. Hotza, bortitza ala beroa eta leuna izan daiteke.

Faktore Geografikoak

1. Latitudea: Iberiar Penintsula klima epeletako latitudean dago (lau urtaro). Kanariar uharteak eremu tropikalean daude (urtaro bakarra).
2. Ozeano eta kontinenteekiko kokapena: Bi itsaso artean: Atlantikoa eta Mediterraneoa. Bi kontinente: Europa eta Afrika.
3. Itsasoaren eragina: Mediterraneo itsasoa udan beroa eta neguan epela da. Golkoko itsas korrontearen eraginez, Kantauri itsasoa urte osoan epela da. Itsas eragina ez da ia sartzen barnealdera, mendikateen oztopoarengatik.
4. Erliebea: Kostarekiko paralelo diren mendikateek lainoen sarrera oztopatzen dute, eta kostaldean euri-jasak ugariagoak dira. Haize-masak ekialdetik mendebaldera pasatzen dira, beraz, euri-jasak ipar-mendebaldetik hego-ekialdera jaisten dira (Galizia-Almeria). Altuerak klima hozten du Mesetan, 100 metroko gradu bat.