Historia Garaikidea: Industria, Inperialismoa eta Gerrak

Industria Iraultza: Energia Iturri Berriak

Bigarren Industria Iraultzaren garaian, lurrun-makinaren garaia amaitu zen, eta beste energia-iturri batzuek ordezkatu zuten: petrolioak eta elektrizitateak, hain zuzen ere. Nahiz eta petrolioa aspalditik ezagutzen zen, oso gutxi erabiltzen zen. XIX. mendearen hasieran, argitzeko eta motorrak koipeztatzeko erabili zen, eta petrolioaren eskaerak gora egin zuen. 1859an ireki zen lehen petrolio-putzu modernoa Estatu Batuetan. Eta XIX. mendearen amaieran, eztanda-motorra asmatu zenean, garraiorako eta industriarako energia-iturri nagusi bihurtu ziren.

Ikatzik ez zuten industria-guneak beste energia-iturri bat erabiltzen hasi ziren, hau da, elektrizitatea. Voltak pila asmatu zuen, eta Faradayk lehen motor elektrikoa sortu zuen. Grammek dinamoa asmatu zuen, hau da, mugimenduaren energia mekanikoa energia elektriko bihurtzeko ahalmena duen gailua. Edisonek, berriz, munduko lehen zentral elektrikoa eraiki zuen New Yorken. Energia elektrikoaren ekoizpena oso azkar hedatu zen herrialde aurreratuenetan. Garraioa hobetu zuen, eta aplikazio praktikoak ugaldu ziren: argiterian, motorretan eta komunikazio-sistemetan, telefonoan edo irratian, adibidez.

Luddismoa eta Kartismoa: Mugimendu Sozialak

1810ean, luddismoa ezarri zen. Fabriketako makinak suntsitzen zituzten, langile-klasearen gaitzen jatorria makinak zirela uste baitzuten. Ehungintzan aritzen zen Ned Lud langilea izan zen industriaren produkzio-sistemaren aurka mota horretako ekintzak antolatu zituen lehenengoa.

Kartismoa langile-klasearen aldeko aldaketa politikoak eskatzen zituen mugimendua zen. Horretarako, Herriaren Gutunean aldarrikatutako eskubideak eskatzen zituzten. Kartisten ustez, langileek botere politikoa lortzen zutenean, beren klasearen interesetara egokituko zituzten legeak. Mugimendu honek langileen masa eta gizartea aldatzera zuzendutako ekintza politikoa elkartu zituen; ordura arte, langileen ahalegin guztiak soilik lan-munduko hobekuntzak lortzera zuzendu ziren.

Gako-Kontzeptuak eta Definizioak

Gobernu Autokratikoa

Subiranoak, jainkozko eskubidez subirano denez, gauza guztien aurrean mugarik gabeko boterea duen gobernu-sistema.

Duma

Ordezkarien biltzarra, parlamentuaren funtzioak betetzen dituena.

Soviet

Langileen, nekazarien eta soldaduen elkartea, antolaketa- eta administrazio-lanaz arduratzen zena.

Protektoratua

Herrialdeko gobernu indigenari eusten zitzaion, baina potentzia kolonizatzaileak kanpo-politika, armada eta baliabide batzuen ustiapena kontrolatzen zituen beste herrialde batzuetatik babesteko. Horixe izan zen, besteak beste, Egiptoko britainiar protektoratuaren kasua.

Inperialismoaren Arrazoiak: Demografikoak eta Ideologikoak

Demografikoak: Kolonietara nazioko soberakin demografikoak bidaltzeko eta barruko gizarte-tentsioak gutxitzeko lurraldeak eskaintzen zituzten.

Ideologikoak: Joera ideologiko batzuek Darwinen ideiak manipulatu, gizartean aplikatu eta modu interesatuan erabili zituzten, arraza zuriaren nagusitasuna eta arraza zuriak mundu osoa “zibilizatzeko” zuen eginkizuna aldarrikatzeko.

Afrikaren Banaketa eta Kolonialismoa

1870ean, Afrika ia ezezaguna zen, eta europarrek kostaldeko barruti batzuk soilik okupatzen zituzten. Urte horretatik aurrera, potentzia kolonizatzaile nagusiek denboran jarraipena zuten inperioak sortu nahi izan zituzten: britainiarrek iparraldetik hegoaldera, Kairo eta Lurmuturraren artean; eta frantsesek mendebaldetik ekialdera, Senegal eta Somaliaren artean.

Bi inperioek talka egin zuten elkarrekin eta beste potentzia batzuen gurariekin; besteak beste, hauekin: Belgika, Alemania, Portugal, Italia eta Espainia.

Gatazkak saihesteko, potentzia kolonizatzaileak Berlingo Konferentzian (1884-1885) bildu ziren, eta bertan “Afrikaren banaketa” erabaki zuten. Konferentzian ezarritakoaren arabera, kostaldeko zati bat izateak barnealdea ere okupatzeko eskubidea ematen zuen. Ituna sinatu eta hurrengo urteetan, azkartu egin zen kontinentearen okupazioa.

Euskal Herriko Industrializazio Prozesua

Euskal Herriko industrializazioa 1841-1872 bitartean gertatu zen. Lehen Gerra Karlistan liberalismoak garaitu ondoren eta euskal lurraldeak estatuaren sistema instituzionalean sartu eta aduanak barrualdetik kostara mugitu ondoren, kapitalismoaren oinarriak ezarri ziren. Euskal ekonomiak indarra hartu zuen. Siderurgian, ontzigintzan, bankuetan, arma- eta metalurgia-industrietan eta trenbide-sareetan espezializatu zen.

Euskal Herriko kapitalistek herrialdean trenbide-azpiegitura onak ezarri behar zirela ikusi zuten. XIX. mendearen erdialdean, Espainiako Iparraldeko Burdinbideen Konpainia sortu zen, Madril eta Irun lotzeko Miranda, Gasteiz, Altsasu eta Tolosatik zehar. Hurrengo urtean Bilboko Bankua sortu zen, eta Tutera-Bilbo trenbidearen eraikuntza finantzatu zuen. Lapurdin, trenbidea Baionara iritsi zen 1854an, eta 1864an, Hendaiara. Horrela, turismoa garatu zen; era berean, kostaldean, ondasun higiezinen, ekipamenduen eta hirigintza-sustapen planak sortu ziren.

Meatzaritza-sektoreak sortutako etekinak oso handiak izan ziren burdinaren erosketa eta salmentari esker. Jabeak azkar aberastu ziren, eta XIX. mendearen azken laurdeneko industria-garapena finantzatu zuten. Industrializazioak euskal gizartean aldaketa esanguratsuak eragin zituen: kapitalismoa sendotu egin zen antzinako landako handikien aurrean, eta proletario immigranteak agertu ziren. Nafarroari dagokionez, XIX. mendeko ekonomiak nekazaritzakoa izaten jarraitu zuen batez ere.

Lehen Mundu Gerra: Aldaketa Ekonomiko eta Sozialak

Herrialde beligeranteetan aldaketa ekonomiko eta sozialak bultzatu zituen, herrialdeotako ekonomia gerrako materialaren ekoizpenean oinarritu zen. Horrez gain, emakumezkoak lan-munduan sartu ziren, gizonezkoak frontean zeudenez, haien hutsunea bete behar zelako.

Parisko Bake Konferentzia eta Versallesko Ituna

Parisko Bake Konferentzian, gerran irabazi zuten potentziek soilik parte hartu zuten, eta bakea Wilsonen proposamen batzuk oinarri hartuta bakarrik antolatu zen: garaituekin bost itun sinatu ziren; Europako mapa berria diseinatu zen, eta Nazioen Elkartea sortu zen etorkizunean bakea bermatzeko.

Versallesko Ituna Alemaniarekin sinatu zen. Alemania gerraren erantzulea zenez, kalte-ordainak ordaindu behar zituen, armada 100.000 gizonetara murriztu behar zuen, Frantziari Alsazia eta Lorena itzuli behar zizkion, eta koloniak Britainia Handiari, Frantziari, Belgikari eta Hegoafrikari eman behar zizkion. Alemania umiliatuta sentitu zen, bake hori goitik behera ezarri ziotela ulertu baitzuen; mendekua nahi zuen.