Gerra Hotza: Blokeen arteko tentsioa eta NBEren sorrera
Gerra Hotza: Sarrera eta Testuingurua
XX. mendearen ia bigarren zati osoan mundua bi superpotentzien arteko borrokaren mende egon zen: Sobietar Batasuna eta AEB. 2. Mundu Gerra amaitu zenetik, bloke komunista deuseztatu zen arte iraun zuen. Superpotentzia bakoitzak politika, gizarte eta ekonomia eredu baten alde egin zuen:
- AEB: Kapitalismoa eta demokrazia liberala.
- Sobietar Batasuna: Komunismoa eta herri demokrazia.
Komunismoaren porrotak gatazkaren amaiera ekarri zuen. Ez zen porrot militarra izan, baizik eta bloke komunistaren neke-prozesua.
Gerra Hotzaren ezaugarriak eta dinamikak
AEB eta SESBen ekimenek Gerra Hotza sortu zuten. Egoera horren ezaugarriak honakoak izan ziren:
- Bi superpotentzien arteko, eta ondoren haiek buru ziren bi blokeen arteko, tentsio iraunkorreko egoera.
- Bi superpotentzien arteko harreman gatazkatsuak, beren segurtasuna eta nagusigoa lortzeko, zuzeneko gerra salbu, edozein bitarteko erabiliz.
- Behin eragin-gune bat hartuta, menperatuta eta mugatuta egon, beste superpotentziaren onarpena oinarrizko araua izan zen. Arau hori bete ez zenean, eta status-quoa kolokan jarriz gero, zuzeneko liskarraren arriskua sortu eta tentsioa izugarri handitu zen.
- Hitzartutako status-quoaren babesa: iskanbilak sistemaren periferian gauzatu ziren, hirugarren herrietan, non potentziek esku hartzen zuten beren interesen alde.
Sistema Bipolarra eta Nazioarteko Erakundeak
Sistema Bipolarra eta Lerrokatu Gabekoak
Sistema bipolar honetan badira, batetik, Lerrokatu Gabeko Estatuak eta, bestetik, Nazio Batuen Erakundea (NBE).
Nazio Batuen Erakundearen (NBE) sorrera (1945)
Gerraren garaian izandako konferentzietan, hiru potentzia handi aliatuek beharrezkotzat jo zuten nazioarteko erakunde berri bat sortzea, nazioarteko bakeari eta segurtasunari eusteko. 1945eko ekainean, San Franciscoko Konferentzian, 51 estatuk NBEren Karta sinatu zuten.
NBEren helburuak
Karta horretan finkatutako NBEren helburuak:
- Nazioarteko bakeari eta segurtasunari eustea, eta NBEko kideak gatazkak modu baketsuan konpontzera behartzea (indarkeriarik ez).
- Eskubideak eta askatasunak garatzea eta sustatzea.
- Lankidetza baketsua sustatzea ekonomia, kultura, hezkuntza eta osasun arloetan.
- Herrien determinazio librerako eskubidea onartzea.
NBEren egitura nagusia
Egiturari dagokionez, hiru organo nagusi ditu:
- Batzar Nagusia: Estatu kide guztiek osatzen dute eta denek dute boto eskubide bera. Aholkuak soilik eman ditzake. Eztabaida-gune gorena da; ebazpen eta aholkuak ematen ditu. Gutxienez urtean behin biltzen da, eta arazo nagusietan bi hereneko gehiengo kualifikatua behar da erabakiak hartzeko.
- Segurtasun Kontseilua: 15 kidek osatzen dute eta 5 partaide iraunkor ditu (AEB, Errusia, Frantzia, Txina, SESB). Hauek beto eskubidea dute erabakiak hartzean. Kontseiluko gainerako hamar kideak bi urterako hautatzen dira. NBEko kide diren herrialdeek beren gain hartzen dute Kontseiluaren erabakiak betetzeko konpromisoa. Nazio Batuen erakunde betearazlea da, eta berari dagokio nazioarteko bakea zaintzea.
- Idazkaritza Nagusia: Idazkari Nagusiak (4-5 urterako hautatzen dute) eta erakundeko funtzionarioek osatzen dute.
Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalaren Hitzaurrea (Printzipioak)
Hitzaurrean jasotako printzipioak:
- Giza familiako kide guztiak.
- Hitz egiteko askatasuna eta sinesmen-askatasuna.
- Giza eskubideak zuzenbidezko erregimen batek babestea.
- Herrialdeen artean harreman lagunkoiak bultzatzea.
- Gizonen eta emakumeen eskubideen arteko berdintasuna.
Blokeen arteko Doktrinak
Altzairuzko Oihala eta Blokeen Egitura
Altzairuzko Oihala Gerra Hotzean Europa erdibitu zuen muga egiazko eta ideologikoa da. Metafora hori lehen aldiz Winston Churchillek erabili zuen: “Baltiko itsasoan... Adriatikoan altzairuzko oihala erori da”.
Oihalaren bi aldeetan nork bere nazioarteko aliantzak garatu zituen, bai ekonomiarako bai defentsarako:
- Ekialdeko Blokea: Elkarri Laguntzeko Batzarra (COMECON) eta Varsoviako Ituna, Sobietar Batasuna kide garrantzitsuena zela.
- Mendebaldeko Blokea: Europako Batasuna eta NATO, Ameriketako Estatu Batuak eremuko botere ekonomikoa eta militarra zela.
Mendebaldeko eta Ekialdeko Europaren arteko muga hesitu eta militartu bazen ere, Altzairuzko Oihalaren adibide eredugarriena (eta gogortuena) Berlingo Harresia izan zen, hiria bitan banatzen zuena. Estatu Batuetan contention hitza zabaldu zen Trumanen doktrina (euspen-politika) izendatzeko. 1946an erabateko erantzuna jaso zuten Stalinen aldetik, gerrari deia zela onartuz.
Truman Doktrina (Euspen Politika)
Truman Doktrina Ameriketako Estatu Batuek Gerra Hotzean bloke komunistaren aurka eramandako politikaren oinarria da, 1947an Harry S. Truman presidenteak sortua. Berez komunismoaren kontrako mugimenduei laguntza emateko eta sostengu interbentzionista indartzeko izan zen.
Mendebaldeko Europako estatuek ekonomia arazo larriak zituzten. Krisiak espantsio komunistari mesede egingo ote zion beldurrez, AEBkoek erreakzionatu zuten. Truman presidenteak beste kanpo-politika bat jakinarazi zuen 1947an: sobietarren eragina geldiarazteko prest zeuden Europako estatuek AEBren laguntza jasoko zuten. Grezia eta Turkia lagundu nahi zituen bereziki, Domino Efektua galarazi nahi zuelako. Doktrina hau aldarrikatzean, Turkiarentzat zein greziarrentzako 400 milioi dolarreko laguntza militarra onartu zuten. Politika honi Truman Doktrina edo Euspen Doktrina esan zitzaion.
Domino Efektua
Iraultza komunistak herrialde batean garaipena lortuz gero, sobietarren aldeko gobernuak heda zitezkeen inguruko herrialdeetan.
Jdanov Doktrina eta Sobietar Blokea
Jdanov Doktrina Sobietar Batasunaren kultura-doktrina izan zen, Komite Zentraleko idazkari Andrei Zhdanovek idatzia, 1946an. Doktrina honen arabera, mundua bi esparrutan banatzen zen: “inperialista”, AEB buru zuena; eta “demokratikoa/antiinperialista”, Sobietar Batasuna buru zuena. Bi aurkarien artean aukeratu behar zen.
Helburua: “Sobietar kulturan posible den gatazka bakarra ongiaren eta onenaren arteko gatazka da”. Truman Doktrinari aurre egiteko, Stalinek gehiago kohesionatu zuen sobietarren eragin-eremua, kontrol ideologikoaren bidez. Horren adierazpena izan zen Jdanov Doktrina (eta Kominform).
Armada Gorriak liberatutako lurralde guztiak “Herri Demokrazia” bihurtuko ziren. Prozesu honetan blokearen kohesio ekonomikoa sendotzeko, 1949an COMECON (Elkarren Laguntza Ekonomikorako Kontseilua) sortu zen.