Francoren diktadura Euskal Herrian (1937-1975)
Francoren erregimenaren garaian, Euskal Herrian, estatuko gainerako lurraldeetan bezala, giza eskubideek, eskubide politikoek, hizkuntzak, ohiturek eta, oro har, euskal kulturak zapalkuntza handia jasan zuten.
Gerraostea eta errepresioa
1937ko ekainaren amaieran Francoren tropen menpe geratu zen Euskal Herria eta berehala galtzaileen kontrako errepresioa hasi zen:
- Epaiketak
- Fusilamenduak
- Erbesteratzeak
Euskal abertzale eta sozialista ugari Ipar Euskal Herrira eta Frantziara erbesteratu ziren errepresiotik ihes egiteko.
Isolamendu ekonomikoa eta Bigarren Mundu Gerra
Gerra osteko urte haiek ekonomikoki ere oso gogorrak izan ziren, gerrak eragindako kalteak eta, nazioarteko isolamenduaren ondorioz, ezarri zen ekonomia politika autarkikoagatik. Bigarren Mundu Gerra hasi ondoren, alemaniarrek Frantzia hartu zutenean, euskal herritar asko deportatu zituzten.
Oposizioa eta nazioarteko testuingurua
Dena den, erbesteko oposizioak eta barnean geratu zen oposizio ahulduak itxaropena berreskuratu zuten, aliatuek irabaziz gero, Francoren erregimena kendu eta errepublika berrezarriko zela pentsatu baitzuten, eta horrekin batera, autonomia-estatutua berreskuratuko zela.
Barnealdean Euskal Herriko ia alderdi eta sindikatu guztiek Baionako Ituna (1945eko martxoa) sinatu zuten, Errepublikaren, Autonomia Estatutuaren eta Eusko Jaurlaritzaren alde zeudela adierazteko.
1947tik aurrera, euskal oposizioak galduta ikusi zituen erregimenaren kontra nazioarteko laguntza lortzeko itxaropenak, bereziki, Espainiak Vatikanoko konkordatua eta AEBekin hitzarmenak sinatu eta Espainia NBEn sartu zenean. Urte haiek oso gogorrak izan ziren euskal oposizioarentzat, errepresioari eta nazioarteko laguntza ezari oposizioaren barruko tirabirak gehitu zitzaizkielako.
Aldaketa sozialak eta ETAren sorrera
60ko hamarkadan, Euskal Herriak industrializazio prozesu berria garatu zuen, Bizkaian eta Gipuzkoan ez ezik, Araban eta Nafarroan ere eragina izan zuena. ETA EKINetik (unibertsitateko gazte abertzale talde batetik) sortu zen 1959an. Ideologia akonfesionala, euskaltzalea eta independentziaren aldekoa zen.
Diktaduraren amaiera
1970eko hamarkadan, euskal gizartea erradikalizatu egin zen eta ETAk ekintza armatuak areagotu egin zituen. Azken urteetan diktadura garaiz kanpo eta isolatuta geratu zen eta desegin egin zen Franco hil eta gero, 1975eko azaroaren 20an.