Filosofiaren Oinarriak: Ezagutza, Errealitatea eta Metodoak
Mendebaldeko Filosofiaren Jatorria eta Ezagutza Metodoak
Mendebaldeko filosofia Grezian sortu zen, eta gertakariak azaltzeko modua aldatu zuen. Funtsean, bi metodo nagusi bereizten dira:
- Mythos: Alegiazko kontakizunekin du zerikusia. Azalpenak emateko, gizakiaz gaindiko indarrez baliatzen ziren, jainkoez edo gizakiez. Eduki sakratua eta misteriotsua zen, gutxi batzuen esku zegoena.
- Logos: Egia bilatzen du, argudioetan oinarritutako azalpen arrazionalen bidez. Konbentzitu nahi du.
Jarrera filosofikoa unibertsoa ulertzeko zeuden arazoak argitzeko sortu zen. Zalantza ezjakintasunaz ohartzea eta jakiteko beharra izatea da. Filosofoek egin zuten lehenengo galdera hauxe izan zen: Unibertsoa hain handia eta konplexua izanik, nola izan daiteke kosmos (osotasun harmonikoa) eta ez kaos (nahastea)?
Arrazionalismoa
Aro modernoan sortu zen, eta arrazoimenari nagusitasuna ematen dio. Arrazoimena egiazkotzat eta egokitzat jotzen dena epaitzen du, eta gure ezagutzei buruzko ziurtasuna ematen digu. Arrazoi nagusiak hauek dira:
- Ez dago adimenean lehenago zentzumenetan egon ez den ezer, adimena bera izan ezik.
- Gure ideia argienak arrazoimenetik datoz; zentzumenetatik datozenak, aldiz, zalantzazkoak dira.
Hortik abiatuta, arrazionalismo klasikoak intuizioa eta dedukzioa konbinatzen dituen metodoa hartu zuen, matematikaren eredua jarraituz, zientzia perfektutzat jotzen baitzen. Hala ere, denek ez diote eredu matematikoari jarraitzen: arrazionalismo kritikoak gure ezagutzari proba kritikoa egiten dio, egiara hurbiltzeko.
Errealismoa eta Idealismoa
- Errealismoa: Errealitateak existentzia propioa du, subjektuarekin zerikusirik ez duena. Ezagutzaren alderdi objektiboa azpimarratzen du, subjektua baino garrantzitsuagoa delarik. Aristoteles jotzen da errealismoaren aitzindaritzat.
- Idealismoa: Ez dago errealitaterik errealitatea ezagutzen duen subjektutik kanpo. Kontzientziaren existentzia da zalantzarik gabeko bakarra; hau da, "ni pentsatzen dudana da gauza ziur bakarra". Ideiak ezagutzeko eta pentsatzeko ezinbestekoak diren bitarteko elementuak dira.
Errealitatearen Izaera eta Ezagutza
Errealitatea hitzaren adierak aztertzeko, bi definizio mota bereiz daitezke:
- Definizio negatiboaren arabera, errealitatea itxuraren eta posibilitatearen aurkakoa da.
- Kontingentea: Errealitatea orain bada, baina agian ez izana gerta zitekeen.
- Beharrezkoa: Erabat erreala den zerbaiti buruz ariko gara: izan bada, eta ezinezkoa da ez izatea edo beste modu batekoa izatea.
- Hautemangarria: Zentzumenen bidez jasotzen duguna erreala dela esaten dugu.
- Psikikoa: Gure pentsamenduen, irudipenen, nahien, ideien... errealitatea da. Bakarkakoak dira, buru barnekoak.
- Alegiazkoak: Oinarri teknikoa duen pertzepzio eta sentsazio multzoari esaten zaio.
Ezagutzeko Aukera
Ezagutza posible den ala ez, arazo filosofiko garrantzitsua da. Hainbat erantzun eman dira:
- Dogmatismoa: Zalantzarik gabeko egia dagoela baieztatzen du.
- Eszeptizismoa: Ezinezkoa da ezagutza fidagarriak eskuratzea, ez baitago froga nahikorik.
- Subjektibismoa: Unibertsalki baliozkoak diren egiak lortzeko aukerarik ez dago.
- Pragmatismoa: Egiazkoak eta baliagarriak diren ideiak parekatzen ditu.
- Kritizismoa: Dogmatismoaren eta eszeptizismoaren arteko jarrera da. Gure ezagutzarako ahalmenak noraino irits daitezkeen argitzen saiatzen da, edo gure ezagutzak errealitatearekin kritikoki egiaztatzen.
- Perspektibismoa: Errealitatea ezagutu daiteke, baina ikuspegi ezberdinak batuz gero; ezinezkoa da egia absolutua ezagutzea.
Enpirismoa
Bi ezagutza-iturri bereizten ditu: esperientzia eta arrazoimena. Arrazoimena zientzia formala garatzeko iturri egokia da; baieztapen horiek egiazkoak edo faltsuak diren jakin dezakegu, baina ez dute ezagutza gehitzen. Zientzia ez-formalak, berriz, esperientziaren bidez baino ezin dira egiaztatu; izatezko egiak ematen dituzte, eta horiek ezagutza gehitzen dute. Ikerketarako, indukzio bidezko metodoak erabiltzen dira, gure ezagutza guztien jatorria esperientzian oinarritu behar baita.