Euskaldunak, Iruñeko Erresuma eta Foruak: Historia Laburpena

Euskaldunak eta Musulmanak

Zer gertatu zen musulmanekin? Musulmanek euskal lurraldeak okupatu zituzten lau urte geroago, eta Iruñea konkistatu zuten, hiririk garrantzitzuena, 718an.

Euskaldunak eta Frankoak

Zer gertatu zen frankoekin? Frankoek porrot egin zuten Zaragozan, eta hutsik itzuli behar izan zuten. Etxerantzean, frankoen dudaraztea Pirinioak zeharkatzen hasi zen, Luzaiden eraso egin arte eta Errolako atzeguardia suntsitua eta garaitua izan zen.

Iruñeko Erresumaren Sorrera

Noiz, Nork eta Zertarako Sortu

IX. Mendean Eneko Aritza Iruñeko erregeen dinastia bateko lehen erregea izan zen, euskal lurraldeak eta Nafarroakoak Iruñearen inguruan batu zituzten. Iruñea hiriburua izan zen eta erresumari izena eman zion.

Bizimodua

Abeltzaintza nagusi bazen ere, nekazaritza garrantzitsua zen eta itsasoko aparotasuna ustiatzen hasi ziren mende horietan.

Antso III.a Nagusia

XI-XII. mendeetan, Antso III.a Nagusiak Iruñeko Erresuma hedatu zuen Aragoiko eta Gaztelako konderrietako lurraldeak berenganatuta.

Antso III.a Hiltzean

Zer gertatu zen Antso III.a hiltzean? 1035. urtean bere semeen artean banatu zituen erresumak.

Banatzea

• Gartzia Santxez III.ari: Iruñeko Erresuma eman zion.
• Fernandori: Gaztelako konderria eman zion, eta geroago bere burua errege izendatu zuen.
• Gontzalori: Sobrarbe eta Ribagortzako konderriak eman zizkion.
• Ramirori: Aragoiko konderria eman zion. Gero, Gontzalo hil zenean, Sobrarbe eta Ribagortzekoak gehitu zizkion.

Donejakue Bidea

• Lurralde horietako errege-erreginak sustatu zuten Donejakue bidea, XI. mendetik aurrera. Bidea errazteaz gain, erromesek Nafarroan eta euskal lurraldeetan finkatzeko.
• Ekonomia, gizartea eta kultura bultzatzeko.
• Erromesak babesteko.
• Monarkek bidea, errazteaz gain, erromesak Nafarroan eta euskal lurraldeetan finkatzea bultzatu nahi zuten.
• Jendeak bere kultura, bere produktuak.... erakusteko jendeari.

Foruak

Zer ziren foruak? Foruak legez berresten zituen probintzia bakoitzean berezko zituzten eskubideak, arauak eta askatasunak.

Gaztelaren Eragina

Zer esan zien Gaztelak? Errege gaztelauek Bizkaia, Araba eta Gipuzkoako foruak errespetatzea eta horien alde egitea itundu zuten hiru lurralde historiek lehen unetik.

Amaiur

Nafarroa Garaiko herria da, Baztango iparraldean dagoena, Elizondo eta Urduzubi lotzen dituen errepidearen erdibidean. Nafarroako konkistan gertaera garrantzitsuen kokagunea izan zen. 1512an tropekia borrokarik gabe hartu zuten gotorlekua. 1512an, Noaingo porrotaren ondoren, Nafarroako armadak Amaiurko gaztelua hartu zuen; 1522ko uztailean, ordea, gaztelarrek gaztelua setiatu zuten; barnean zeuden 200 nafar gudariek ahal bezala eutsi zioten setioari, baina uztailaren 19an amore eman behar izan zuten. Jaime Belaz Medrano alkoidea preso hartu eta Iruñeko espetxean hil zen.