Euskal Prosa eta Eleberrigintza: Arestiren, Miranderen eta Etxaideren Ekarpenak

Euskal literaturaren atal honetan, prosan idatzi zuten bi autore nagusiri buruz mintzatuko gara, nahiz eta poesiari ere garrantzi handia eman zioten. Horrez gain, eleberri historikoa eta existentzialista aztertuko ditugu, euskal nobelagintzaren bilakaera ulertzeko.

Gabriel Aresti: Prosa eta Gizarte Kritika

Gabriel Arestik bere ipuinak eta nobela bat aldizkarietan argitaratu zituen hasiera batean. Liburu formatuan, ordea, egilea hil ondoren plazaratu ziren. Idazle bilbotarraren eleberri bakarra, Mundu Munduan (1965), nobela atipiko bat da, non oso hurbil baina ezkutuan dagoen bizimodua bistaratzen digun. Lan honen bidez, gizarteari kritika zorrotza egin nahi izan zion, sarritan modu ezkutuan.

Joan Mirande: Prosa Lanen Beranduko Argitalpena

Joan Mirande paristarraren prosa lanak ere ez ziren berandu arte libururatu. Aldizkarietan barreiatuta zeukan bere produkzio guztia. Bizi zelarik, Haur Besoetakoa (1970) eleberria argitaratu zioten. Liburu hau, 11 urte lehenago buruan zuen jada, gizon heldu baten eta neskato baten arteko harremanak kontatzen dituena. Eleberri psikologikoa da, eta protagonista kontalariaren eta 11 urteko alabaren arteko harreman pederasta du gai nagusi. Gai heterodoxoa eta eskandalagarria izan arren, lanaren balioaz iritzi guztiak bat etorri ez arren, gehienetan ez zaio Haur Besoetakoari ukatzen horrelako gai bat jorratzeko duen trebezia eta ausardia.

Eleberri Historikoa: Jon Etxaide Maisu

Nobelaren azpisail honetan, Jon Etxaide dugu maisu. Bi lan mardulekin irabazi zuen ondo merezitako ospea:

• Joanak Joan (1955): Piarres Topet "Etxahun" koblakari famatuaren biografia nobelatua da.
• Gorrotua Lege: Ahaide nagusien arteko gatazka amaigabeei buruz dihardu, XIV. eta XV. mendeetan kokatua.

Etxaidek, bere belaunaldiari bizitzea egokitu zitzaion desgiro horretan, euskal giroa gauzatu nahi izan zuen. Herrigintza zen Etxaideren helburu nagusia bere lanetan.

Txillardegi: Eleberri Existentzialista

Leturiaren Egunkari Ezkutua (1957)

Leturiaren Egunkari Ezkutua eleberriarekin, euskal nobelagintzak aro berri bati ekiten ziola zirudien. Gaia, giroa eta kokapena ezohikoak ziren, eta batzuentzat adierazgarriak. Ez zuten denek begi onez ikusi erlijio aldetik liburuari zerion heterodoxia. Eleberri honek Unamunoren ukitua badu, eta kokapena erabat hiritarra izan gabe ere, ohitura nobeletan ageri ziren baserrietako eta herri txikietako girotik aldentzen dela esan daiteke. Lehen pertsonan idatzia izateak eta protagonistak egiten dituen gogoeta filosofikoek izaera berezia eman zioten liburuari.

Peru Leartzakoa

Txillardegiren bigarren eleberria Peru Leartzakoa izan zen. Eguneroko bizimodu aspergarriak eta denboraren ihesak kezkatzen dute pertsonaia nagusia. Leturia eta Leartza arazoz jositako gizonak dira, eta amaiera tragikoa izango dute bi kasuetan.