Euskal Nazionalismoaren Sorrera eta Bilakaera Goiztiarra
Soberania osoa berreskuratzea zen helburua. Hori lortzea jatorrizko askatasunera itzultzea besterik ez zen, eta, beraz, independentziari dagokionez, Euskal Herriko herriaren Lege Zaharra betetzea zen. Horrela, haien lema Jaungoikua eta Lege Zaharra zen, hau da, foruak eta ohiturak. 1895eko uztailaren 31n, Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ) sortu zen, Espainiaren kontrako deklarazio bat eginez eta Euskadiko lurraldetasuna berreskuratzeko aldarrikapenarekin.
EAJk ia ezer gutxi lortu zuen Aranaren hasierako jarraitzaileen inguruan egon zen bitartean (Bilboko burgesia txikia), eta laster, bere baseak zabaldu behar izan zituen, euskal burgesia modernoago eta industrialagoarengana joz. Une horretan sortzen da EAJn betirako egongo den barne-tentsioa: independentziaren aldekoen eta autonomiaren aldekoen artekoa.
Azken hauek inposatu ziren EAJren buruan eta katalanisten bide autonomistari heldu zioten. Halako nahasketan aurkitu zuen alderdiak nolabaiteko oreka bat, hamarkada askotan mantenduko zena: buruan, Espainiako gobernuei presio egiten zien moderatu talde bat, baseen erradikalismoaz ohartaraziz; eta base horiek, independentistak, buruaren jarrera moderatua onartzen zutenak, independentzia lortzeko azken helburuarekin.
Euskal Nazionalismoaren Sorrera eta Lehen Faseak
1893-1898: Jarrera Independentista (Bizkaitarrismoa)
Bizkaian hasi zenez, Bizkaitarrismo izena hartu zuen hasieran mugimendu honek, baina gerora bere aldarrikapena euskal probintzia guztietara zabaldu zuen. Euskal nazioaren oinarrian arraza, hizkuntza, legea, izaera eta ohiturak zeuden hasiera batean ideologia honentzat. Bere sorrera Espainia identitate krisi sakon batean bizi zen bitartean gertatu zen. Ideologia honek Euskadi mundu berri horren gaitz guztietatik (laizismoa, etorkinak, industrializazioa, etab.) babestu nahi zuen.
1898-1902: Jarrera Moderatua (Liberalismo Foruzalea)
Hala ere, jarrera honekin batera, laster sortu zen beste bat, Ramón de la Sota industrialak bultzatuta: liberalismo foruzalearena. Liberalismo berrian sortutako burgesia berri batek bere ideologia fuerista eta bere interes ekonomikoak alderdi berri batekin lotzeko beharra zuen, eta EAJn aurkitu zuten aukera ezin hobea beren nahi autonomistei irteera emateko.
1903-1936: Post-Aranismoa eta Zatikatzea
1906an EAJ barruko joeren arteko tira-birak areagotu ziren. Sektore bakoitzak aldizkari baten inguruan bildu zituen bere indarrak:
- Pragmatikoak (Ramón de la Sotaren jarraitzaileak): Euskalduna aldizkariaren inguruan.
- Independentistak (Luis Aranaren, Sabinoren anaiaren, jarraitzaileak): Aberri aldizkariaren inguruan.