Euskal Herria — II. Errepublika eta Gerra Zibila (1931–1937)

Euskal Herria: II. Errepublika (1931–1937)

Testuingurua eta koalizioak

Euskal Herria

II. Errepublika

• 3 hauteskunde Espainiako mailan.
• Nazionalistak eta karlistak koalizio moduan aukeratuak izan ziren.
• Bi taldeei ideiak erlijiosoak batzen zizkien.
• Koalizio errepublikano eta sozialistek indarra lortu zuten hirietan.

Arazo erlijiosoak eta egoera ekonomikoa

Arazo erlijiosoa: Gasteizko apezpikaren eta elizaren gatazka erlijiosoak garrantzitsuak izan ziren.

Egoera ekonomikoa: Europan eta Espainian zabaltzen ari zen krisiak Euskal Herrian ere eragina izan zuen; enpresarioen inbertsioak geldiarazi ziren.

Euskal Estatutua

Foruak: Lurralde batek berez dituen eskubideak, propioak.

Autonomia-estatutua: Gobernu zentralak lurralde bati ematen dizkion eskubideak dira; eman eta kendu ditzake.

Zirriborro eta prozesu historikoa

Lehen zirriborroa

• Lehen Mundu Gerraren amaitzean herrialdeek autodeterminazio eskubidea aldarrikatu zuten.
• Primo de Riveraren diktadurak mugimendua geldiarazi zuen.
• Errepublika garaian mugimendua berriro garatu zen.
• Lizarrako estatutua euskal ikaskuntzek idatzi zuten.
• 1931ko ekainaren 14an, Lizarran bildu ziren alkate gehienek onartu zuten.
• Madridek Aita Santuarekin konkordatuak negoziatzeko ahalmena ez zuen onartu.

Bigarren zirriborroa

• 1931ko abenduaren 8an proiektu berria egiteko agindua eman zitzaien indargabetuta zeuden diputazioetako batzorde gestorrei.
• Nafarroak uko egin zion estatu berriari.
• 1932ko ekainaren 12an, alkateak Iruñean bildu ziren; gehiengoak onartu zuen.

Hirugarren zirriborroa

• 1933ko otsailaren 6an, hiru probintzietako udalek Nafarroa kanpoan utzi zuten.
• Azaroaren 5ean estatua onartzeko erreferenduma egin zen.

Hauteskunde eta egoera politikoa (1933)

• 1933ko hauteskundeetan abertzaleek ordezkaritza handia lortu zuten.
• Bi urtez geldirik egon ziren; erradikalek estatuaren kontra zeuden.
• Euskal probintzietan kontzertu ekonomikoa indarrean zegoen.

1936ko hauteskundeak eta ondorioak

• 1936ko hauteskundeetan Frente Popularrak irabazi zuen.
• Gorteetan estatuaren gaia berriro jorratu zen.
• 1936ko urriaren 1ean estatutua onartu zen.
• José Antonio Aguirre (JA) lehendakari aukeratu zuten.

Gerra Zibila Euskadin

GERRA ZIBILA EUSKADIN

1. 1936ko uztailaren 18an bi eremu sortu ziren: Araba eta Nafarroa / Gipuzkoa eta Bizkaia.
2. EAJk zalantzak izan zituen nor babesteko.
3. Gipuzkoak defentsa batzarra sortu zuen. Abertzale eta anarkisten artean gatazkak eta tentsioa egon ziren.
4. Irailak 4ean, Beorlegi koronelak Irun hartu zuen; irailaren 13an Donostia hartu zuten; Deba hilabete bukaeran egon zen aipagarria.
5. Abuztuaren 12an Bizkaiko defentsa antolatu zen.
6. Aguirre jeltzalea izan zen lehendakari.
7. Debatik igarotzea kostatu zitzaien, baina pixkanaka frontea suntsitu zuten.
8. General Mola-k Bizkaia konkistatzea erabaki zuen; horretarako hegazkinak erabili zituen.
9. 1937ko apirilaren 26an Gernika bonbardatu zuten.
10. Mola jeneralak hegazkin-istripuan galdu zuen bizitza.
11. 1937ko ekainaren 19an Bilbo osoa hartu zuten.

Oharra: Edukia originaletik errespetatuta egon da; testuaren ortografia eta gramatika zuzentzeaz gain, egituraketa (izenburuak, azpiatalak eta zerrendak) gehitu dira ulermena eta bilaketa-motorretarako optimizazioa hobetzeko.