Euskal Foruak eta Karlistaldien Historia

Sarrera eta Foruen Ezaugarriak

Foruak herrialde baten lege propi eta instituzioen bilduma dira. Herrialde bakoitzeko usadio komunak eta gero idatzizko lege-bilduma bihurtzen ziren, ohiturak. Iberiar penintsulako erresuma guztietan zeudten eta goi-agintariekin harremanak arautzen zituzten. Erregearen lurraldeak zentralizatzeko saioak egon ziren eta baita 18. mendean Felipe V.aren Aragoi, aduanak, legeak eta erakunde propioak kentzea ere. Bizkaian, Gipuzkoan, Araban eta Nafarroan foruak mantendu ziren eta bereizi ziren beste probintzietatik: libreak, legeak, tentsio giroa, pribilegioak eta eskubideak.

Foruek Euskal Herriari emandako berezitasunak

• Erregearen eta lurraldeko akordioa: foru erkidegoaren erregearen onartzea. Errege instituzio eta lege errespetatzea.
• Fiskalitate autonomoa: udalen eta diputazioen eskutik.
• Foru baimena: batzar nagusiek erregearen aginduari uko egiteko ahalmena.
• Soldadutzaren salbuespena: soldadu ez, gerran borondatez, irteten bada ordaindu.
• Merkataritza askatasuna: aduana barne, itsasorik ez, inportazioak, ontzi kontsulatuak.
• Foru berrespena: erregearen tronuratzean foruak berretsi behar ziren, zinegile ibilbidea.
• Batzar nagusiak, gorteak, legeak idatzi eta aldatzeko ahalmena.
• Zuzenbide zibil berezia.

Euskal Herriko Erakunde Politikoak Foru Garaian

• Legegintzako erakundeak, batzar nagusiak, gorteak: Bertan bildu herri, eskualde ordezkari arazo bakoitzaren aurrean eman behar botoa aurretik erabakitzen zutena hiritarren artean. Gero erabakia ordezkari esku. Batzar nagusiaren egitura: legeak egin, zergak jarri, diputatu kide hautatutak, aurrekontuak zehaztu, foru baimena eman/kendu, herritarren kexuei erantzun, polizia eta segurtasun ardura. Bizkaian Gernikan, sinboloa eskualde askatasuna.
• Diputazioa: batzar nagusiek hautatuta, batzarrak bilduta ez daudenean, erabakiak hartu, gero eta botere handiagoa.
• Korporazio batzarra: ekonomia jarduera jakin bati lotutako pertsona ordezkariak bildu.
• Batzar mistoa edo amankomuna: konferentziak. Araba, Gipuzkoa, Bizkaia ordezkariak. Helburua: gatazkak sahiesteko foruak babesteko fronte amankomuna.

Instituzio hauen arazo espezifikoak

Borboiekin 18. mendean monarkia absolutua, foruen indarra jarraitzeko arazoak. 18. mendean aduanak kostaldera, matxinada Txorierrira, berriro barnera. Euskal lurraldeek probintzia libreak 18. mendetik aurreratzen, zerga sistema batzuen mesedetan. Euskal Herriko burgesia merkataritza aduanak aldatu eta foru sistema ezabatu nahi zuen. Aristokrazia lurjabeak, baserritarrak, foru sistema aldatu ez.

Guda Karlistak Euskal Herrian

• Karlistak: Fernando VII.aren anaia defendatzen zuten, absolutistak, euskal foruak mantentzea. Baserritar giroak gehien. Aduanak, herri-lurrak, baserritarren mesedetan.
• Liberalak: Isabel II.a nahi koroan, liberalen defentsa, legedi bakarra, foruak kendu, liberal foruzale gutxi. Hiriguneetako negoziogizonak eta intelektualak liberalak. Negozio-trafiko jabetza pribatua, askatasun ekonomikoa.

Lehen Gerra Karlista

1833-1839 urteetan. Espainiako gerra, karlisten eta liberalen aldekoen artean. Maria Cristina kriasia, Europako potentzien aliantzazko militarrak.

Gerraren hasiera

1833ko altxamendua. Bilboko diputazioa indarrez hartu. Bilboko kontrolapena izan behar zen ekintza militarra zabaltzeko. Berastegik Gasteiz hartu. Nafarroako porrota. Altxamenduak harrera hotza Gipuzkoan. Bizkaiko Tolosa, Eibar, Azpeitia hartu. Kleroak eragindako talde armatuak sortu. Probintziak matxinatzeko prestatuta. Burgos eta Kantabriako porrota. Azaroan liberalek Bilbo hartu. Karlistak sakabanatu, Etxarrin Zumalakarregi buruz. Espainian ez zen beste altxamendurik egin.

Zumalakarregiren aldia

1833-1835. Maria Cristina gobernuak bakea nahi. Zumalakarregik muzin egin. Zumalakarregik mendi-mutilen taldeak armada bihurtu. Euskal Herria karlisten menpe, hiriak izan ezik. Karlistak atzerritik Euskal Herrira itzuli. Valentzia eta Katalunian gerrak indarra hartu. Maria Cristina gobernuak errege estatutua onartu 1834an. Zumalakarregik Madril hartu nahi baina karlisten lehenbizi Bilbo konkistatu behar, setioa, Zumalakarregi tiro batez hil.

Gerra amaiera

Karlisten setioa Bilbon. 1836an Esparterok setioa apurtu, 1. galerako karlistak. 1837ko errege-espedizioa Madrilera, helburua ez lortu. Agerian militarki ezin boterera lortu. Etsipen nagusia, joera ezberdinak, akordioak eta eskubideen lehentasuna. Marotok gerra amaiera emateko proposamena. Gipuzkoak, Bizkaiak onartu, Arabak eta Nafarroak ez. 1839ko Bergakako besarkada, armadaren bakea, foruen ezagutza Madrilera eramatea.

Bigarren Gerra Karlista

Lehenaren errepikapena. Santa Kruz apaiza, trenak erretzen, zaldatarrak hil. Karlisten menpe Euskal Herriko zati handia, hiriak ez, Bilbo setiatuta. Karlistek benetako estatua antolatu. Bilboko setioa erabaki baino huts, karlisten gainbehera. Armada karlista garaituta eta karlistak erbestera. 1872-1876 urteetan.