Espainiako eta Nafarroako Erliebea eta Kostaldea

Aro Geologikoak eta Erliebearen Formazioa

Aro Primarioa

Aro primarioan honako mendigune hauek sortu ziren: mendigune hesperikoa, Akitaniako mendigunea, Katalunia-Balear mendigunea, Ebroko mendigunea eta mendigune betiko-riftarra. Hauek guztiak zokalo bihurtu ziren.

Aro Sekundarioa

Aro sekundarioan, Piriniaurreko ingurua eta itsas fosak sedimentuz bete ziren.

Aro Tertziarioa

Aro tertziarioan honako unitate hauek eratu ziren: Pirinioak, Kataluniako sistema, mendikate betikoak, Ebro eta Guadalquivirreko sakonuneak, Kantauriar mendikatea, Iberiar sistema, Sierra Morena, Erdialdeko mendikatea eta Toledoko mendiak.

Aro Kuaternarioa

Aro kuaternarioan, Pirinioetan, Kantauriar mendikatean, Sierra Nevadan, Erdialdeko mendikatean eta Iberiar mendikatean zirkuko glaziarrak sortu ziren. Aldi berean, Duero, Tajo, Guadiana, Guadalquivir eta Ebro ibaien terrazak eratu ziren.

Kostaldeko Formak eta Ezaugarriak

• Lurmuturrak: Kostaren irtenguneak itsasoan.
• Golkoak: Itsasoko sarguneak kostan.
• Labarrak: Itsasoan aldapa gogorrarekin sartzen diren kostak; kobazuloak, itsas arkuak eta haitzak izan ohi dituzte.
• Hondartzak: Kostaren mailan dagoen hareazko, legarrezko edo harri txikizko hedadura, aldapa gutxikoa (sedimentu kontinentalak eta itsasokoak).
• Zabalguneak: Itsas higidurako plataformak, kostaren paraleloan kokatuta (itsas mailaren gainetik).
• Itsasadarrak: Kostako sarguneak, itsasoak ibai-harana inbaditzean sortuak.
• Padurak: Lohi-ordokiak, behe-badietan daude, eta itsasoko zein ibaien sedimentuz beteak daude.
• Kostako geziak: Kosta zuzen eta hareatsua badia baten barrualdera sartzen denean sortutako hareazko barra; muturra lurrerantz izaten du.
• Albuferak: Kostako aintzira gaziak, itsasotik badia bat ixten duen hareazko kordoi baten bidez bananduak.
• Tonboloak: Harrizko uhartetxoak kostarekin lotzen dituzten hareazko barrak.
• Deltak: Kostaren irtenguneak, ibaiak ekarritako sedimentuak itsasokoak baino gehiago direnean sortuak.
• Dunak: Kosta hareatsuan sortutako harea-muinoak; haizeak harea garraiatu eta landareak dauden lekuan pilatzen du. Haizealdean aldapa ganbil leuna dute, eta haizebeko aldean malkartsua eta ahurra.

Kostalde Motak

Ozeano Atlantikoko Kostak

Bizkaiko golkoa zuzena da, labarrak eta zabalguneak ditu, baita itsasadarrak, hondartza hareatsuak eta tonboloak ere. Galiziako itsasadarrak gorabeheratsuenak dira, itsasoa ibai-haranetan kilometro askotan sartzen baita. Andaluziako kosta atlantikoan Guadalquivirreko padurak, El Rompido bezalako kostako geziak eta Doñanako dunen larreak nabarmentzen dira.

Mediterraneoko Kostak

Sektore betikoak tarte labartsuak ditu, baina kosta baxuagoko tarteak ere baditu (dunen larreak, itsas terrazak eta albuferak). Valentziako golkoan hondartza zabal hareatsuak, albuferak, tonboloak eta delta txikiak daude. Kataluniako kostaldea labartsua da, eta hondartzak zein deltak ditu.

Nafarroako Erliebea

• Aro primarioa (mendigune zaharrak): Bortziriak, Kintoa, Aldudeak eta Orotz-Betelu.
• Aro sekundarioa: Fosetan sedimentuak metatu ziren.
• Aro tertziarioa: Kantauri aldeko Euskal mendiak (Aralar, Urbasa-Andia), Pirinioaurreko mendiak (Alaitz, Erreniega, Izko, Leire) eta Pirinio aldeko Nafarroa (Hiru Erregeen Mahaia, Orhi, Anie eta Ezkaurre).
• Aro kuaternarioa: Ebroren sakonunea eratu zen.