Espainiako Liberalismoa: 1808-1868 (Independentzia Gerra eta Gizartea)

1. Independentzia Gerra

Karlos IV.aren Erreinaldiaren Krisia

Napoleonek Portugal inbaditu nahi zuen eta Espainiatik pasa behar zenez, Fontainebleauko Ituna sinatu zuen. Aukeraz baliatuz, Espainia inbaditzen saiatu zen. Horren ondorioz, Aranjuezko Matxinada sortu zen Karlos IV.aren eta Godoyren aurka. Karlos IV.ak abdikatu eta Fernando VII.a jarri zen karguan. Napoleonek gertatutakoa ikusita, errege familiarekin hitz egin eta abdikatu egin zuen, Baionako Abdikazioa deritzona.

Frantziaren Aurkako Gerra

Errege familiaren bahiketak herritarren altxamendua eragin zuen, 1808ko maiatzaren 2an. Afrantsesatuak (Josef I.a erregetzat aitortu zutenak) Fernandotarren aurka (Fernando VII.arekiko leialak) borrokatu ziren. Gatazka luze eta gogorra izan zen, etengabeko ezusteko erasoak zeudelako: gerrillak. Afrantsesatuek Josef I.ak irabaztea nahi zuten, estatu liberala nahi zutelako eta irabaziz gero Espainian ezarriko zelako.

Gerraren Faseak

• 1808ko bukaerara arte: Madrilgo altxamendua gertatu zen.
• 1808tik 1812ra: Napoleonen tropek Iberiar Penintsula ia osoa okupatu zuten.
• 1812tik 1814ra: Napoleonen gainbehera militarra izan zen.

2. Cádizko Gorteak

Gorteen Osaera eta Zeregina

Independentzia Gerrak ondorio politikoak izan zituen. Errege familia falta zenez, Batzorde Zentral Konstituziogileak Gorteak eratu zituen. Gorteetako diputatuak hiru taldetan banatzen ziren:

• Liberalak: Erreforma politikoa nahi zuten.
• Absolutistak: Antzinako Erregimena mantendu nahi zuten.
• Amerikar Diputatuak: Kolonien arazoez kezkatuta zeudenak.

Gorteen legegintza-lanek gaur egungo Espainiaren oinarriak ezarri zituzten: Konstituzioa sortu, legearen aurrean berdintasuna ezarri, tortura abolitu, Antzinako Erregimenarekin amaitu, etab.

Cádizko Konstituzioaren Ezaugarriak

• Subiranotasun Nazionala: Boterea nazioarena zen, ordezkarien bidez gauzatzen zena.
• Oinordetzako Monarkia Moderatua: Monarkiak aldarrikatzen zituen eskubideak.
• Erlijio Katolikoa: Nazioaren erlijio bakarra, estatu konfesionala.
• Botere Banaketa:
  • Legegilea: Gorteek zuten (diputatuak gizonezkoen sufragioaren bidez aukeratzen ziren).
  • Betearazlea: Monarkiari zegokion (ministroak izendatu, gerrak amaitu edo hasi...).
  • Judiziala: Justizia auzitegietan betetzen zen.

3. Fernando VII.aren Erregealdia

Seiurteko Absolutista (1814-1820)

Fernando VII.a Espainiara itzuli zenean, Pertsiarren Manifestua eman zioten, eta subiranotasun osoa berreskuratzeko eskatu zioten. Handik gutxira, monarkia konstituzionala abolitu eta errege absolutu gisa hasi zen, Antzinako Erregimena berreskuratuz. Liberalak aurka zeuden eta armadarekin batera egoera aldatzen saiatu ziren, baina porrot egin zuten herritarren laguntzarik gabe.

Hirurteko Liberala (1820-1823)

Riego koronelak egindako pronuntziamendu batek arrakasta izan zuen. Liberalak bi taldetan banatu ziren:

• Moderatuak: Aldaketa gutxi eta erregearen botere handia nahi zuten.
• Amorratuak (Exaltatuak): Aldaketa asko eta Konstituzioaren aplikazio zorrotza nahi zuten.

Gobernu liberala zen, baina absolutistek etengabe berreskuratu nahi zuten boterea. San Luisen Ehun Mila Semeak (Aliantza Santua) bidali zituzten, eta Fernando VII.a errege absolutu izendatu zuten berriro.

Absolutismoaren Amaiera (1823-1833)

Fernando VII.ak ez zuen seme-alabarik. Beraz, Pragmatika Zigorra ezarri zen, Lege Salikoa indargabetzeko. Maria Kristina erreginaorde izendatu zen, Isabel adingabea zelako. Karlos Borboikoa aurka jarri zen, eta Lehen Karlistada hasi zen.

Gerra zibila izan zen, Liberalak eta Karlistak borrokatu zirelarik. Liberalek irabazi zuten, eta gatazka Bergarako Besarkadan amaitu zen. Hala ere, Karlistek eta Liberalek beste bi gatazka izan zituzten mende horretan.

4. Isabel II.a eta Estatu Liberalaren Sorrera

5. Gizarte Aldaketak

Hazkunde Demografikoa eta Emigrazioa

Espainian, Europan baino motelago hazi zen biztanleria. Jaiotza-tasa handia eta heriotza-tasa jaitsi zen, baina ez zen hazkunde handirik egon higienean eta medikuntzan.

Nekazaritzako hobekuntzek langileak soberan egotea eragin zuten; batzuk industrian lan egitera joan ziren eta beste batzuk emigratu zuten.

Klase Gizartea

• Goi maila: Goi burgesia. Botere politikoa eta enpresa handiak zituzten.
• Erdi mailakoak: Funtzionarioak eta enpresa txikiak.
• Herri-klasea: Nekazariak eta langilez osatua. Maila ekonomiko baxua zuten.

Langile Mugimenduaren Jatorriak

Langileen lan eta bizi baldintzak oso gogorrak ziren, eta horregatik protestatzea erabaki zuten, baina langile mugimenduak ez zuen indar handirik. Lehenengo manifestazioetan makinak suntsitu zituzten, eta lehen langile elkartea sortzea eskatu zuten, baina Seiurteko Iraultzara arte ez zen onartu.

Anarkismoa

Giuseppe Fanelli Lehen Internazionalaren Espainiako sailekoa zen, eta Espainiako lehen langile elkartea sortu zuen: FRE (Espainiako Eskualdeko Federazioa). Marxistak eta Anarkistak zatitu zirenean, sindikalistak anarkisten alde jarri ziren, eta oso azkar zabaldu zen Espainian. Bi aldarrikapen antolatu gabe egon ondoren, CNT sortu zuten (Lanaren Konfederazio Nazionala).

Sozialismoa

Pablo Iglesiasen bidez iritsi zen Espainiara. PSOEk (Espainiako Langile Alderdi Sozialista) sortu zuen. Bartzelonan UGT (Langile Batasun Orokorra) sortu zen, PSOErekin hertsiki lotuta zegoena. Sozialistek politikan parte hartu behar zela defendatzen zuten. Sozialisten hazkunde handia egon zen Espainian.