Errestaurazioa
Errestaurazioa(1875-1930): Errestaurazioaren sistema politikoak klase herritar gehienek baztertu zituen ta, berz, mende amaieraren klase oriek aldaket gogoa adierazten has zirn, sistem berria ezarrita herrik bizitz politikoan partaidetza eraginkorra izan zezatn. Canovas 1897.urtean il zutn, eta Sagasta 1903an il zn; ondorioz, errepublikarrk, NAZak eta langileen erakundeak zegokien lekua, skatzen hasi zirn. Giro honetn, z ditug onart behar 98ko hondamendiaren ondorio psikologikoak. / Kubak ta PortoRicoko oligarkiak uharte haiek ere XIX.men hasierako kolonietn independentziarnn aldek alde handiari atxikitzea galarazi zutn. Horren arrazoi uartearen ta metropoliaren artek merkataritz interes handiak zirn, uharteetn ESPr militar ugari zegoela ohartu gab. Kubarn ekonomiaren garapena, mendeak aurre egin ala, mendejatuz joan zn, azukrean, kafean, tabakoan oinarriturik metropolioa bihurt zn art. Horren ndorioz, independentziarn aldek sektore indartsu1 sortu zn,hura zelakoan ekonomiaren gaineko jabetza berreskuratzeko modu bakarr. Aldiberan, etengabe +tuz zijoazen EBek kubak azukr sektorean zituztn interesk, hang industria eguneratzen lehen inbertsorea ta hang produktuen hartzaile nagusi izateraino. Horregatk z zutn EBek duda izpirik ere izn tald independentistei laguntzerakoan kubak alderdi iraultzaileko jose maria buruzagia zutel altxamndua militarreri ekin ziotenean. 1895eko hasi zn Baionako Oihua deritzn matxinad, ta berehala atxiki zitzaion kreole klas osoa. Gertaera haien aurrean ESPr gobernuak ablarazitako errepresio politikk egoer areago erradikaliztzea besterk z zuen lort. Canovas hil zenean, autonomia zabal ta amnistia orokorra eskaini zizkion uharteari. Baina konponbide oriek beranduegi held zirn, z baitzituzten asetzn, z kubatar matxinatuak, zta Eben interesak ere. 1898an Maine izenek amerikr gerraontzia, Habanak badion ainguratuta zgoena, leherket andi 1en ondorioz urperatu zn. Gertaera hura aitzakiatzat hartut, Makinley statu 1karra lendakariak gerr deklarat zion SPAri, atentatu ta probokazio egin izana solatuz. / Horrel, matxinoak ta EBak aliatu bilakatu ziren ta SPA 2 alderdian etsai. Garai beran matxinad1 pist zn Filipinetn. Hn, JoseRizal-ek altxamenduan ekn zion, atzetik katipunan elkartea zuela; uhartediaren interesk dfendat, ESPar gobernurn ahonstura luzear kontr egn, baliabideen ustiapen txarr ta erlijio ordenen zapalkuntz etengabea galarazi nai zituztn.
ESPar estatuak, errepresio gogorra ta buruzagiak hiltzea erabili zituen erantzn modun. Azkenk, erreboltarn amaier itxuraz itun1 egin ta gatazk berrz has zen. EBek eta ESP, aldi beran, 2frontetan zeuden elkarren kontrako gerran: kuban eta Filipinetan. Bereala, alde 1etik, urrun zeudelak, ta, bestetk ESPar soldaduek zurezko itsasontzi zarretan amerikar altxairuzko koreratueri oso baldintza txarretan aurre egin bear zietelak, Manila hiriburuk borrok latzer murriztuta geratu zen gatazk. 1898ko men egin zuen hriburuak. Kubako frontean gauzak z ztzazkion obe jun SPAri. ESPak egindkao alegin militr hndiak gorabera, EBen armada modernoak kubako hiriburua konkistatu zen amnistisioa eskatua zuen arren. / 1898 Paris ituna izenpetu zuten, ta, horren arabera Puerto Rico, Filipinek, ta mariona uharteakiko gilao uhartea Ebei laga zieten. Kuba , fortualki independientea izan arren, Eben babesterri modura geratu zen. Galera horiek ondorio uagri izan zituen ESPrentzat. Ekonomi alorrean, kolonietako merkataritza, behin betiko galtzeak, krisialdi ikaragarria sortu zuen Ogasunean, eta prezioak oso gora egin zuten, klaserik xumeenak, jasan behar izan zituzten ondorio horiek, giza galerarik handienak ere beraiek horoitu ondoren. Politikan Errestaurazioko sistemaren krisialdi hasi zen, orobat agertu ziren Nazioanlismo periferikoak, estatutua erreformatzeko eskean, kulturaren alorrean, halako gogo kritiko bat eskean kulturaren alorrean, halako gogo kritiko 1 agertu zen, 98ko belaunaldi Erregenerenazionismoa eta XIX.mendearen igarotzean nagusi zen pesimismoa ezin hobe islatu zituen mugimendu artistiko literareo horrek. Belaunaldiaren lana ESP ilurraren kritikoa oinarritu zen: 1. Miseria eta tradizioan murgildutam iraganean geldituta zegoen ESP zalatu zuten. 2. Herrialdeak, modernizatu eta berritu beharra zegoen alor guztietan: gizarte politika, kultura, ekonomia, etab.. / Kiderik garrantzitsuenak: Miguel de Unamuno, Pio Baroja eta Erregenerazionismoa Errestaurazioaren sistema kritikatzen zuen korronte ideologikoa berrizale bat izan zen. Sistema liberalak berritzea proposatzen zuen eta ESPko arazo larriei aurre egitea: Jauntzakeria, analfabetismoa, gutxingoaren gobernua, nekazaritza munduaren esplotazio handiak, elur jabea handien esku egotea,..(1-2). / Pertsonai garrantzitsuenetarikoa Joaquin Costa.
ESPar estatuak, errepresio gogorra ta buruzagiak hiltzea erabili zituen erantzn modun. Azkenk, erreboltarn amaier itxuraz itun1 egin ta gatazk berrz has zen. EBek eta ESP, aldi beran, 2frontetan zeuden elkarren kontrako gerran: kuban eta Filipinetan. Bereala, alde 1etik, urrun zeudelak, ta, bestetk ESPar soldaduek zurezko itsasontzi zarretan amerikar altxairuzko koreratueri oso baldintza txarretan aurre egin bear zietelak, Manila hiriburuk borrok latzer murriztuta geratu zen gatazk. 1898ko men egin zuen hriburuak. Kubako frontean gauzak z ztzazkion obe jun SPAri. ESPak egindkao alegin militr hndiak gorabera, EBen armada modernoak kubako hiriburua konkistatu zen amnistisioa eskatua zuen arren. / 1898 Paris ituna izenpetu zuten, ta, horren arabera Puerto Rico, Filipinek, ta mariona uharteakiko gilao uhartea Ebei laga zieten. Kuba , fortualki independientea izan arren, Eben babesterri modura geratu zen. Galera horiek ondorio uagri izan zituen ESPrentzat. Ekonomi alorrean, kolonietako merkataritza, behin betiko galtzeak, krisialdi ikaragarria sortu zuen Ogasunean, eta prezioak oso gora egin zuten, klaserik xumeenak, jasan behar izan zituzten ondorio horiek, giza galerarik handienak ere beraiek horoitu ondoren. Politikan Errestaurazioko sistemaren krisialdi hasi zen, orobat agertu ziren Nazioanlismo periferikoak, estatutua erreformatzeko eskean, kulturaren alorrean, halako gogo kritiko bat eskean kulturaren alorrean, halako gogo kritiko 1 agertu zen, 98ko belaunaldi Erregenerenazionismoa eta XIX.mendearen igarotzean nagusi zen pesimismoa ezin hobe islatu zituen mugimendu artistiko literareo horrek. Belaunaldiaren lana ESP ilurraren kritikoa oinarritu zen: 1. Miseria eta tradizioan murgildutam iraganean geldituta zegoen ESP zalatu zuten. 2. Herrialdeak, modernizatu eta berritu beharra zegoen alor guztietan: gizarte politika, kultura, ekonomia, etab.. / Kiderik garrantzitsuenak: Miguel de Unamuno, Pio Baroja eta Erregenerazionismoa Errestaurazioaren sistema kritikatzen zuen korronte ideologikoa berrizale bat izan zen. Sistema liberalak berritzea proposatzen zuen eta ESPko arazo larriei aurre egitea: Jauntzakeria, analfabetismoa, gutxingoaren gobernua, nekazaritza munduaren esplotazio handiak, elur jabea handien esku egotea,..(1-2). / Pertsonai garrantzitsuenetarikoa Joaquin Costa.