Erdi Aroko Filosofia: Fedea, Arrazoia eta Etika

Arrazoia eta Fedea Erdi Aroan

Kristautasuna Erromatar Inperioan erlijio bakar bihurtu zenean, teologoek greziar filosofiari aurre egin behar izan zioten. Arazoa? Ezagutzarako bi bide zeuden: arrazoia (filosofiaren oinarrizko tresna) eta fedea, jainkotasunaren errebelazio zuzena bakarrik onartzen zuena. Horrexegatik, Erdi Aroan haien arteko harremana izan zen gai nagusia.

Filosofo Erlijiosoen Jarrerak

Filosofo erlijiosoen hiru jarrera nagusi bereizten dira:

• Arrazoiaren arbuioa: Erlijioaren absurdu irrazionala baieztatzen zuten. Hauentzat, fedeak ez zuen arrazoirik behar; salbazioa bakarrik zen garrantzitsua. Tertulianok ongi laburbildu zuen Kristoren berpizkundeaz: «Absurdua delako sinesten dut». Tazianok filosofoen arteko kontraesanak aipatu zituen, bakarrik irrika eragiten zutela esanez.
• Ezagutza errebelatuaren arrazionalizazioa: Gnostizismoaren ezaugarria zen, eta fedearen gainetik ezagutza supra-arrazionala jartzen zuen. Honen bidez, Jainkoa ezagutu eta salbazioa lortu nahi zen.
• Arrazoi eta fedearen kontziliazioa: Agustin Hiponakoak defendatu zuen, eta filosofo musulmanei (Averroes) eta Aristotelesen berreskurapenari esker, Erdi Aroan nagusi izan zen. Ezagutza errebelatuari lehentasuna onartzen zitzaion, baina arrazoiak paper garrantzitsua zuen, Jainkogandik ere baitzetorren eta mundua ulertzen laguntzen baitzuen. Fedeak eta arrazoiak aztergai ezberdinak zituzten: batek gorenaz arduratzen zen, ez gauza guztiez; besteak gauza materialetatik metafisikaraino aztertzen zituen. Arrazoiak fedea lagundu eta zerbitzatzen zuen. Tomas Akinokoa izan zen ordezkari nagusia.

Erdi Aroaren Amaiera

Erdi Aroak 1000 urte baino gehiago iraun zuen, eta teologiaren eta filosofiaren arteko erabileragatik bereizi zen. Erdi Aroa beste une batean desegin zen (Errenazimentua, humanismoa eta, oro har, Aro Modernoa).

Etika eta Bertuteak

Etika naturalari buruzko kontzepzio teologiko batetik abiatuta, izaki bakoitzak bere helburua duela esaten da. Gizakiaren azken helburua bizitza ona edo eudaimonia (zoriontasuna) da. Ekintza guztiak zoriona eta bizitza ona lortzeko bitartekoak dira. Horrexegatik, zoriona da ongi gorena. Nola lortu? Erabaki onak hartzeko ohituraren bidez. Aristotelesek zoriontasunera garamatzaten ohitura horiei arete edo bertute deitzen die.

Bertute Motak: Dianoetikoak eta Etikoak

Bertuteak bi motatakoak dira:

• Dianoetikoak: Arimaren zati arrazionalaren funtzionamendu egokia ziurtatzen dute, eta jokabidearen gidari dira. Hezkuntzaren eta ikaskuntzaren bidez lantzen dira. Hauek nabarmentzen dira: Jakinduria (bertute gorena, naturaren printzipio eta kausen ezagutza) eta Zuhurtzia (guretzat erdibide egokia zein den esaten diguna, gure jokaerari eredua ematen diona). Zuhurtzia, dianoetikoa izan arren, funtsezkoa da beste bertuteak, etikoak, lortzeko. Gizakiak ez du arrazoia bakarrik; gorputza eta bere beharrak, nahiak eta emozioak ere baditugu. Hauek asetzeaz arduratzen dira bertute etikoak.
• Etikoak: Bi bizioen artean (gabezia eta gehiegikeria) erdibidea aukeratzen jakiteko ohiturak dira. Erdibidea ez da unibertsala, pertsonala baizik. Norberak berea aurkitu behar du, eta horrexegatik zuhurtziaren laguntza behar da. Ez da nahikoa erdibidea ezagutzea, gero praktikara eraman behar da. Bertutea ohitura da; Aristotelesek dio ez dela bertutetsu jaiotzen, eta ongi ezagutzea ez dela nahikoa ongi bizitzeko, nahimena eta ahalegina ere behar direla.

Ongia arrazionalki ezagutuz, zuhurtzia aplikatuz eta erdibidea aukeratuz gomendatzen da. Erdibideak etengabe aukeratzen dira. Horrela lortzen da arete (bikaintasuna): helburua (telosa) behar bezala betetzea, eudaimonia (zoriontasuna) lortzeko aukera ematen digun bikaintasuna.