Ekonomiaren Oinarriak: Dirua, Inflazioa eta Merkatuak

Diru motak eta Interes-tasa

Diru motak

• Legezko dirua: Diru fisikoa da. EBZ (Europako Banku Zentrala) arduratzen da diru horren emisioaz eta kontrolaz Espainian.
• Banku-dirua: Bankuko kontuetan dagoen dirua.
  • Ageriko gordailuak: Edozein momentutan erabil daitezke (kontu korronteak).
  • Aurrezki-gordailuak: Dirua gorde eta eskuragarri edukitzeko.
  • Epe finkoko gordailuak (ezarpenak): Dirua denbora batez bankuan uzten da, eta ezin da berehala atera.

Interes-tasa

Interesa

Dirua alokatzeagatik (mailegatzeagatik) ordaintzen den prezioa.

Interes-tasa ezartzeko faktore nagusiak

• Eragiketaren arriskua: Arrisku handiagoa → interes handiagoa.
• Likidezia: Zenbat eta errazago bihurtu diru, orduan interes txikiagoa.
• Maileguaren iraupena: Denbora luzeagoa → interes handiagoa.

Prezioak eta Inflazioa

Inflazioa

Prezioek ekonomian, orokorrean eta jarraian, egiten duten igoera.

Inflazio motak

1. Moneta-inflazioa: Zirkulazioan dagoen diru kopurua gehiegi handitzen denean gertatzen da.
2. Eskari-inflazioa: Kontsumitzaileek eskatzen dutena ekoizleek eskaini ezin dutenean gertatzen da.
3. Kostuen inflazioa: Enpresek ekoizteko kostuak igotzen dituztenean (soldatak, lehengaiak, etab.).

Kostuen inflazioaren 5 teoria

• Natura-baliabideak garestitzen dira.
• Soldatak-prezioak kiribila (soldatak igo → kostuak igo → prezioak igo).
• Soldatak-soldatak kiribila (soldatak igo → beste sektoreetako soldatak igo).
• Enpresen merkatu-ahalmena handitzen da → prezioak igotzen dituzte.
• Diruaren prezioaren aldaketa (interes-tasak...).

Inflazioaren ondorioak

Kaltetutakoak

• Pentsiodunak: Pentsioak ez dira bizitzaren kostuaren igoerarekin batera eguneratzen.
• Langileak: Soldatak inflazioaren parekoak ez badira, bizi-maila jaisten da.
• Aurreztaileak: Diruaren balioa jaisten da, eta aurrezkiek gutxiago balio dute.
• Esportatzaileak: Produktuak garestitzen dira, eta nazioartean lehiakortasuna galtzen dute.

Onuradunak

• Zordunak: Diruaren balioa jaisten denez, zorra itzultzea errazagoa da.
• Estatua: Kreditu bidez ordaintzen du, inflazioak zorra "merkatzen" baitu.
• Inportatzaileak: Atzerriko produktuak merkeago bihurtzen dira (inflazio diferentziala dela eta).

Inflazioaren neurketa

Formula

Inflazio-tasa = ((KPI_t - KPI_t-1) / KPI_t-1) * 100%

KPIaren mugak

• Ez ditu kalitate-aldaketak kontuan hartzen.
• Zalantzazko ondasun/zerbitzuak sartzen dira batzuetan.
• Denboran zehar desitxuratzen da (ohiturak eta teknologiak aldatzen direlako).

KPI motak

• KPIH (Harmonizatua): Nazioarteko konparaziorako erabiltzen da.
• Azpiko/oinarrizko inflazioa: Prezio-aldaketa egonkorren joera adierazten du (elikagaiak eta energia kontuan hartu gabe).

Moneta-Politika eta Banku-Sistema

Moneta-politika

Diru kopurua eta diruaren prezioa (interes-tasak) kontrolatzeko politika.

Diruaren prezio ofiziala

Banku zentralak bankuei ezartzen dien oinarrizko interes-tasa.

Tresna konbentzionalak

1. Erreserba minimoak: Bankuek eduki behar duten gutxieneko diru kopurua.
2. Erraztasun iraunkorrak: Eguneroko likidezia bermatzeko erabiltzen dira.
3. Finantzaketa-eragiketa nagusiak: Banku zentralak bankuei dirua ematea.

Moneta-politikaren eraginak ekonomian

Politika hedatzailea

• Diru gehiago zirkulazioan jartzen da.
• Interes-tasak jaisten dira.
• Ekonomia piztu nahi da (kontsumoa eta inbertsioa handituz).

Politika murriztailea

• Diru gutxiago zirkulazioan jartzen da.
• Interes-tasak igotzen dira.
• Inflazioa kontrolatu nahi da.

Banku bitartekaritza

• Bankuek ez dute zertan gordailuen %100 gordeta eduki; diruaren zati bat soilik edukitzen dute segurtasun-erreserba moduan (erreserba zatikatua).
• Gainerako dirua inbertsio errentagarrietarako erabiltzen dute.
• Erreserba zatikatua: eskudirutan edo banku zentralean gordailatuta egoten da.
• Legezko kutxa-koefizientea: banku zentralak ezartzen duen gutxieneko erreserba-portzentajea (%), bankuek ez-aktibo moduan gorde beharrekoa.
• Banku zentrala: erakunde publiko eta independentea, banku-sistema kontrolatu eta ikuskatzeaz arduratzen dena.

Banku-dirua sortzea

Banku-diruaren biderketa

Hasierako gordailutik abiatuta, sisteman diru gehiago sortzea.

Formula

Banku-dirua = Hasierako gordailua × (1 / kutxa-koefizientea)

(Adibidez, 1.000 €-ko gordailu eta %10eko koefizientearekin, 10.000 € arte sor daitezke sisteman).

Finantza-Merkatuak eta Kanpo-Merkataritza

Errenta finkoa

• Bonuak: enpresa edo erakunde publiko batek jaulkitako zor-tituluak dira, interes finkoa eskaintzen dutenak.
• Akzioak: enpresa baten jabetzaren parte dira, eta honako eskubideak ematen dituzte:
  • Eskubide ekonomikoak (dibidenduak jasotzea, enpresak banatzen baditu).
  • Kudeaketa-eskubideak (botoak batzarretan, etab.).

Akzio-merkatuak

• Burtsa-indizea: merkatu jakin baten bilakaera adierazten duen indizea da.
• Likidezia-maila handiena duten tituluen kotizazioak hartzen dira kontuan.

Kanpo-merkataritza

• Esportatzailea: ondasunak edo zerbitzuak atzerrira saltzen dituen pertsona edo erakundea.
• Inportatzailea: atzerritik ondasunak edo zerbitzuak erosten dituen pertsona edo erakundea.
• Kanpo-merkataritza: aduana-lurralde desberdinen arteko merkataritza da.
• Aduana-lurraldea: salgaien zirkulazio askea duen eremu geografikoa da. Ez du zertan bat etorri herrialde baten muga politikoekin.