Ekonomia, Ezagutza eta Zientzia: Oinarrizko Kontzeptuen Gida

Ongizate-estatua eta Sistema Ekonomikoak

Ongizate-estatua ekonomia mistoko sistemaren kasu berezi bat da, non oinarrizko eskubide batzuk herritar guztiei aitortzen zaizkien.

• Merkatu libreko ekonomia: Gutxieneko esku-hartzea dago (hornidura eta erregulazioa soilik).
• Ekonomia mistoa: Merkatuaren akatsak zuzentzea du helburu.
• Ongizate-estatua: Oinarrizko eskubideak biztanle guztiontzat bermatzen ditu.

Ongizate-estatua Espainian

Osasuna, pentsioak eta hezkuntza (arauak...) barne hartzen ditu. Hau Gizarte Segurantzaren bidez bideratzen da: gizarte batek norbanakoei eta familiei eskainitako babesa da, segurantza medikoa ziurtatzeko eta diru-sarreren segurtasuna bermatzeko.

Merkatuaren Hutsegiteak

Merkatuaren funtzionamenduaren ondorio kaltegarriak dira; merkatua eskura dituen baliabideak efizientziaz esleitzeko gai ez denean gertatzen da. Hona hemen hutsegite nagusiak:

1. Ondasun ez-errentagarrien eskasia

Inbertitzaile partikular batentzat errentagarriak ez diren baina herrialdearentzat beharrezkoak diren ondasunak dira. Funtzioa: Hornitze-funtzioa. Sektore publikoaren esku-hartzea: Ekoizpen propioa (justizia, polizia, hezkuntza...), enpresa pribatuei erosita biztanleen artean banatzeko (errepideak, zubiak...) edo dirulaguntza partzialak/osoak (osasungintza, sendagaiak...).

2. Ekoizpenaren kanpo-eragin negatiboak

Ekonomia-jardueraren eraginez sortutako ondorioak dira. Estatuaren funtzioa: Arautzea (garapen jasangarria lortzen saiatu). Esku-hartzea: Jarduera kutsakorrak debekatu, gehienezko atalaseak ezarri, unitate-zergak jarri (kutsatzen duenak ordaintzea). Espainian ingurumen-politikak laguntzen du horretan.

• Kanpo-kostua: Ekonomia-jarduera batek hura egiten duen pertsonari ez besteei eragiten dien kostua da.
• Barne-kostuak: Enpresak bere ekonomia-jarduera egiteko dituen kostuak dira.
• Kanpo-onurak: Hirugarrenek jasotzen dituzten onurak (adibidez, teknologia eta berrikuntzak orokortzea).

3. Errentaren banaketa desorekatua

Merkatu-ekonomiaren abantaila nagusietako bat familiek eta enpresek beren lehentasunen arabera hautatu ahal izatea da, baina honek desorekak sortzen ditu. Funtzioa: Birbanatze-funtzioa. Esku-hartzea: Errenta-banaketan dauden aldeak murrizteko legeak eta neurriak. Errentaren birbanaketa: Estatuak ekitate-prozesua betez, ekonomia-ahalmen handiko herritarren funtsak birbanatzeko egiten duen prozesua da.

4. Lehia ez-perfektua

Funtzioa: Arautzea. Esku-hartzea: Lehiaren defentsarako prozedurak abiarazi; arbitrajea, kontsultak eta lehia sustatzeko jarduerak egin; gardentasuna sustatu eta prezio-akordioak debekatu.

5. Ziklo ekonomikoen ezegonkortasuna

Ekonomia-jardueran izaten diren gorabeherak dira (atzeraldiak eta hedaldiak). Funtzioa: Egonkortzea. Esku-hartzea: Hazkunde jarraitua izateko neurriak hartu. Faseak:

• Hedaldia: BPGd-a eta enplegua igo, inbertsioak eta kontsumoa gora.
• Goieneko aldia: Langabezia gutxi, kontsumo eta inbertsio handia.
• Atzeraldia: BPGd-a jaitsi, langabezia igo, salmentak eta kontsumoa behera.
• Depresioa: BPGd-a oso baxua, langabezia-tasa oso altua.

Ikuspegi Makroekonomikoa

Estatuak ekonomia gidatzeko, hutsegiteak zuzentzeko eta hazkundea sustatzeko hartzen dituen neurrien multzoari politika makroekonomikoa deritzo.

1. Politika koiunturala

Epe laburreko esku-hartzeak dira (enplegua, ekoizpena eta prezioak):

• Zerga-politika: Zerga-bilketa eta gastu publikoa.
• Moneta-politika: Banku zentralaren neurriak (diru-kantitatea eta prezioa).
• Kanpo-politika: Transakzioen kontrola (esportazioak sustatu).
• Errenta-politika: Inflazioa kontrolatzea.

2. Egiturazko politika

Epe luzerako neurriak: sektoreak modernizatu, lurralde-garapena, nazionalizazioak/pribatizazioak, oinarrizko erreformak (hezkuntza) eta plangintza.

Aldagai eta Adierazle Makroekonomikoak

Aldagai nagusiak ekoizpena, prezioak, diruaren prezioa eta enplegu-mailak dira. Adierazleek (BPGd kasu) portaera zenbakiz kuantifikatzeko eta gobernuen politikak gidatzeko balio dute.

BPGd: Barne Produktu Gordina

Herrialde batean denbora-aldi batean ekoitzitako azken ondasun eta zerbitzuen balioa da. Gastuaren metodoa: BPGdmp = C + I + G + (X - M) (Kontsumoa + Inbertsioa + Gastu Publikoa + Esportazio Garbiak).

Ezagutzaren Teoria

Ezagutza errealitatearekin harremanetan jartzea eta hura geureganatzea da. Kulturaren baitakoa da eta egia bilatzearekin lotuta dago.

• Iturriak: Sentikortasuna (zentzumenak) eta Arrazoimena. Biak elkarreraginean daude: esperientziatik pentsamendura eta alderantziz.

Ezagutza Motak

• Arrunta: Eguneroko esperientzia, ez-sistematikoa.
• Zientifikoa: Esperimentuen bidez, sistematikoa eta kritikoa.
• Teknikoa: Jarduerak nola egin jakitea.
• Artistikoa: Bizitzako esperientziak artearen bidez kontatzea.
• Erlijiosoa: Sakratua eta jainkozkoa, sinesmenetan oinarritua.

Ezagutzarekiko Jarrerak

• Dogmatismoa: Egiaren jabe direla ziur daude.
• Eszeptizismoa: Ezagutza fidagarria ezinezkoa dela uste dute.
• Subjektibismoa: Egia subjektu bakoitzaren esku dago.
• Erlatibismoa: Egia kultura edo garai baten araberakoa da.
• Pragmatismoa: Egiazkoa dena baliagarria dena da.
• Kritizismoa: Ezagutza posible da, baina mugak eta kritikak aztertu behar dira.
• Perspektibismoa: Errealitatea ikuspegi guztiak batuz ezagutzen da.

Zientzien Sailkapena eta Metodologia

1. Zientzia Formalak

Objektu abstraktuak aztertzen dituzte (matematika, logika). Metodoa dedukzioa da.

2. Zientzia Enpirikoak

• Natur zientziak: Mundu fisikoa aztertzen dute (fisika, biologia). Metodo hipotetiko-deduktiboa erabiltzen dute.
• Giza eta gizarte zientziak: Gizakia eta gizartea aztertzen dituzte. Teknika kualitatiboak eta kuantitatiboak erabiltzen dituzte.

Metodo Zientifikoak

• Indukzioa: Partikularretik orokorrera.
• Dedukzioa: Orokorretik partikularrera.
• Abdukzioa: Hipotesiak anomaliak azaltzeko.

Zientziaren Mugak eta Alderdi Soziala

Zientzia ez da guztiz neutroa; botere-borrokek eta interesek eragiten diote. Mugak: Praktikoak (finantzaketa), teorikoak (ezagutzaren mugak) eta etikoak (tresna gisa duen erabilera).

Transhumanismoa: Gizakiaren Eraldaketa

Transhumanismoa nazioarteko mugimendu kultural eta intelektuala da. Bere helburua giza izaera eraldatzea da, teknologia erabiliz gaitasun fisikoak, intelektualak eta psikologikoak hobetzeko.

Teknologia berrien garapena sustatzen du (adimen artifiziala, robotika, gene-edizioa, nanoteknologia) bizitza luzatzeko eta adimena handitzeko. Honek erronka etikoak eta arriskuak (eten digitala) dakartza, gizaki izatearen kontzeptua bera birpentsatzera bultzatuz.