1. Bioelementuak

Bioelementuak izaki bizidunak osatzen dituzten elementu kimikoak dira. Elementu horiek konbinatzean biomolekulak sortzen dira. Bioelementuak hiru multzotan sailkatzen dira: lehen mailakoak, bigarren mailakoak eta oligoelementuak.

1.1. Lehen mailako bioelementuak

Karbonoa (C), hidrogenoa (H), oxigenoa (O), nitrogenoa (N), fosforoa (P) eta sufrea (S) dira. Izaki bizidunen masaren zatirik handiena osatzen dute, eta biomolekula organiko nagusien egituran parte hartzen dute.

Karbonoa (C): lau lotura kobalente sor ditzake; kate luzeak, adarkatuak eta eraztunak eratzeko gai da. Horregatik, molekula organikoen oinarrizko elementua da.

Hidrogenoa (H) eta oxigenoa (O): uretan eta molekula organiko askotan agertzen dira.

Nitrogenoa (N): aminoazidoetan eta azido nukleikoetan dago; beraz, proteinen eta DNA/RNAren osagaia da.

Fosforoa (P): ATPn, azido nukleikoetan eta fosfolipidoetan dago; energia-transferentzian eta mintz zelularren egituran garrantzitsua da.

Sufrea (S): aminoazido batzuetan dago, eta proteinen egitura egonkortzen lagun dezake.

1.2. Bigarren mailako bioelementuak

Kaltzioa (Ca), sodioa (Na), potasioa (K), magnesioa (Mg) eta kloroa (Cl) dira ohikoenak. Kopuru txikiagoan daude, baina ezinbestekoak dira.

• Ca: hezur eta hortzen osagaia; muskuluen uzkurduran eta odolaren koagulazioan ere parte hartzen du.

• Na eta K: ioi horien banaketak mintz-potentziala, nerbio-bulkadak eta uraren banaketa erregulatzen laguntzen du.

• Mg: klorofilaren erdigunean dago eta entzima askoren jardueran parte hartzen du.

• Cl: oreka osmotikoan eta ur-disoluzioen orekan parte hartzen du; urdaileko HCl-aren osagaia da.

1.3. Oligoelementuak

Oso kantitate txikitan behar diren bioelementuak dira. Gutxi egon arren, funtsezkoak dira; faltak edo gehiegikeriak arazoak sor ditzakete.

• Burdina (Fe): hemoglobinaren osagaia da, eta oxigenoa garraiatzen laguntzen du.

• Iodoa (I): tiroide-guruinaren hormonen osagaia da.

• Kobrea (Cu), zinka (Zn), manganesoa (Mn), kobaltoa (Co) eta fluorra (F): entzimen jardueran edo ehunen funtzionamenduan parte har dezakete.

2. Biomolekulak

Biomolekulak bioelementuen konbinazioz sortzen diren molekulak dira. Bi talde nagusi daude: ez-organikoak eta organikoak.

2.1. Biomolekula ez-organikoak

Ura eta gatz mineralak dira, besteak beste. Izaki bizidunetan eta materia bizigabean aurki daitezke.

2.2. Biomolekula organikoak

Karbono-eskeletoa dute eta bizidunen egitura eta funtzioetarako funtsezkoak dira.

Gluzidoak edo karbohidratoak

Karbonoz, hidrogenoz eta oxigenoz osatutako biomolekulak dira. Funtzio nagusiak energia ematea, energia gordetzea eta zenbait egiturari eustea dira.

• Monosakaridoak: azukre-unitate sinpleak dira; adibidez, glukosa, fruktosa eta erribosa. Glukosa zelulek energia lortzeko erabiltzen duten molekula garrantzitsua da.

• Disakaridoak: bi monosakarido elkartzean sortzen dira; adibidez, sakarosa, laktosa eta maltosa.

• Polisakaridoak: monosakarido askoren kate luzeak dira. Almidoia landareen erreserba-gluzidoa da; glukogenoa animalien erreserba-gluzido nagusia; zelulosa, berriz, landareen zelula-paretaren osagai estrukturala.

Lipidoak

Lipidoak uretan gutxi edo batere disolbatzen ez diren molekulak dira; askok izaera hidrofoboa dute. Karbonoa, hidrogenoa eta oxigenoa izaten dituzte, eta batzuek fosforoa ere bai.

• Triglizeridoak: glizerol batez eta hiru gantz-azidoz osatzen dira. Energia-erreserba handia dira; isolamendu termikoan eta organoen babesean ere laguntzen dute.

• Fosfolipidoak: buru hidrofiloa eta bi isats hidrofobo izan ohi dituzte. Horregatik, uretan geruza bikoitza eratzen dute eta mintz plasmatikoaren oinarria dira.

• Esteroideak: egitura eraztunduna duten lipidoak dira; kolesterola eta hormona esteroide batzuk adibideak dira.

Lotura garrantzitsua: fosfolipidoen buru hidrofiloak urarekin harremana izaten du; isats hidrofoboek, berriz, urarengandik aldentzeko joera dute.

Proteinak

Proteinak aminoazido izeneko monomeroez osatutako polimeroak dira. Aminoazidoak peptido-loturen bidez elkartzen dira. Proteinaren forma tridimentsionalak haren funtzioa baldintzatzen du.

• Egitura-funtzioa: kolagenoa eta keratina.

• Entzima-funtzioa: erreakzio kimikoak bizkortzen dituzte, erreakzioan behin betiko kontsumitu gabe.

• Garraio-funtzioa: hemoglobinak oxigenoa garraiatzen du.

• Defentsa-funtzioa: antigorputzek patogenoak ezagutzen laguntzen dute.

• Mugimendu-funtzioa: aktinak eta miosinak muskuluen uzkurduran parte hartzen dute.

• Erregulazio-funtzioa: hormona batzuek proteinak dituzte edo proteinaz osatuta daude.

Proteinen antolaketa-mailak: lehen mailakoa (aminoazidoen sekuentzia), bigarren mailakoa (adibidez, alfa-helizea edo beta-orri tolestua), hirugarren mailakoa (katearen hiru dimentsioko forma) eta laugarren mailakoa (proteina batean polipeptido-kate bat baino gehiago elkartzen direnean).

Azido nukleikoak

Azido nukleikoak nukleotido izeneko monomeroez osatuta daude. Nukleotido bakoitzak hiru osagai ditu: azukre bat, fosfato-talde bat eta base nitrogenatu bat.

• DNA: informazio genetikoa gordetzen du; normalean bi kate osagarriz osatutako helize bikoitza da. Azukrea desoxirribosa da, eta baseak A, T, C eta G dira.

• RNA: informazio genetikoaren erabileran eta proteinen sintesian parte hartzen du. Normalean kate bakarrekoa da; azukrea erribosa da, eta timinaren ordez uraziloa (U) du.

2.3. Monomeroak eta polimeroak

Monomeroa molekula txiki bat da; polimeroa, berriz, monomero asko elkartuta sortutako molekula handia. Adibidez, aminoazidoak proteinen monomeroak dira; monosakaridoak, polisakaridoenak; eta nukleotidoak, azido nukleikoenak. Lipido guztiak ez dira polimeroak zentzu berean.

3. Ura

3.1. Uraren egitura eta polaritatea

Ur molekulak (H₂O) oxigeno-atomo bat eta bi hidrogeno-atomo ditu. Molekula ez da lineala: forma angeluarra du. Oxigenoak elektroiak hidrogenoak baino indartsuago erakartzen ditu; ondorioz, oxigenoaren aldeak karga partzial negatiboa (δ−) du, eta hidrogenoen aldeek karga partzial positiboa (δ+) dute. Horregatik, ura molekula polarra da.

Ur-molekulen artean hidrogeno-loturak sor daitezke: molekula bateko hidrogeno partzialki positiboa beste molekula bateko oxigeno partzialki negatiboarekin erakartzen da.

3.2. Uraren propietate fisiko-kimikoak

Disolbatzaile ona:

Ura disolbatzaile bikaina da substantzia ioniko eta polar askorentzat. Ur-molekulen karga partzialek ioiak edo molekula polarrak inguratzen dituzte eta disoluzioan banatuta mantentzen laguntzen dute. Substantzia ez-polarrak, hala nola olioa, ez dira ondo disolbatzen uretan.

Kohesioa eta atxikidura:

Kohesioa ur-molekulen arteko erakarpena da, batez ere hidrogeno-loturen ondorioz. Atxikidura uraren eta beste gainazal edo substantzia baten arteko erakarpena da. Bi propietate horiek kapilaritatea eta gainazal-tentsioa azaltzen laguntzen dute.

Kapilaritatea eta gainazal-tentsioa:

Kapilaritateari esker, ura hodi oso estuetan gora igo daiteke, kohesioaren eta atxikiduraren eraginez. Gainazal-tentsioak uraren gainazala nolabait “mintz” elastiko baten moduan jokatzea eragiten du; horri esker intsektu batzuk ur gainean egon daitezke.

Bero espezifiko handia:

Urak tenperatura aldatzeko energia asko behar du. Horregatik, tenperatura-aldaketak moteldu egiten ditu eta organismoen zein inguruneen tenperatura egonkortzen laguntzen du.

Lurruntze-bero handia:

Ura lurruntzeko energia asko behar da, hidrogeno-loturak hautsi behar direlako. Izerdiaren lurrunketak gorputza hozten du.

Dentsitatearen portaera berezia:

Ur likidoak 4 °C inguruan du dentsitate handiena. Izotza ur likidoa baino dentsitate txikiagokoa denez, flotatu egiten du. Horri esker, ur-masen gainazala izozten da lehenik, eta azpiko ura likido gera daiteke; horrek uretako bizia babesten du.

3.3. Uraren garrantzia izaki bizidunetan

Uraren propietate fisiko-kimikoek hainbat funtzio biologiko ahalbidetzen dituzte:

1. Garraio-funtzioa

Disolbatzaile ahalmenei esker, substantzia gehienek ur-ingurunean zirkulatzen dute organismoen barruan.

2. Funtzio metabolikoa

Disolbatzaile ona denez, metabolismoa osatzen duten erreakzio kimiko gehienak ur-ingurunean gertatzen dira.

3. Termoerregulazio-funtzioa

Bero espezifiko handiari esker, zelulak eta zitoplasma babesten dira tenperatura-aldaketa bortitzetatik. Animalia homeotermoetan bereziki garrantzitsua da, gorputz-tenperatura mantentzen laguntzen duelako.

4. Hoztze-funtzioa

Lurruntze-bero oso altuagatik, urak organismoaren tenperatura konstante mantentzen laguntzen du. Adibidez, izerdia lurruntzean gorputza hoztu egiten da.

5. Egitura-funtzioa

Kohesio-indarrak handiak direnez, urak konprimatu ezin den egitura baten antzera joka dezake. Gainazal-tentsioak ere zelula eta organismo txikiei ur gainean egoten lagun diezaieke.

6. Indargetze-funtzioa

Kohesio-indarrek indargetze-funtzio mekanikoa ahalbidetzen dute. Horri esker organoen arteko marruskadura indargetu edo lubrifikatu egiten da; adibidez, artikulazioetako likido sinobialean. Amortiguazioan eta zelulen babesean ere laguntzen du.

7. Kapilaritatea errazten du

Atxikidura- eta kohesio-indarrei esker, ura hodi estuetan edo gainazal porotsuetan gora igo daiteke. Landareetan, horrek sustraietatik hostoetara ura igotzen laguntzen du.

8. Funtzio bero-isolatzailea

Solido egoeran dentsitate txikiagoa duenez, izotzak uraren gainean flotatzen du eta izoztean ur-masaren gainazala lehenik izozten da. Horrek azpiko ur likidoa eta bertako bizia babesten ditu.

9. Izaki fotosintetikoen ur azpian bizitzeko aukera

Gardentasun handia dela eta, eguzki-izpiak ur azpira sartzen dira. Horri esker, urpeko bizidun fotosintetikoek fotosintesia egin dezakete sakontasun jakin bateraino.

4. Gatz mineralak

Gatz mineralak materia bizidunean solido moduan edo uretan disolbatuta ager daitezke. Ez dute energia ematen, baina egitura- eta erregulazio-funtzioak dituzte.

4.1. Gatz mineral disolbaezinak

Ez dira uretan disolbatzen; egitura sendoak osatzen dituzte.

• Kaltzio karbonatoa (CaCO₃): moluskuen maskorretan eta beste egitura batzuetan.

• Kaltzio fosfatoa: hezur eta hortzen gogortasunaren osagai nagusietako bat.

4.2. Gatz mineral disolbatuak

Uretan disolbatuta ioi moduan daude. Funtzio nagusiak: oreka osmotikoa mantentzea, pH-a erregulatzea, nerbio-bulkadetan eta muskuluen uzkurduran parte hartzea, eta erreakzio metabolikoetan laguntzea.

• Na⁺ eta K⁺: nerbio-bulkadak eta zelulen mintz-potentziala.

• Ca²⁺: muskuluen uzkurdura, odolaren koagulazioa eta seinale zelularrak.

• Mg²⁺: entzimen funtzionamendua eta klorofilaren egitura.

• Cl⁻: oreka ionikoa eta osmotikoa.

4.3. pH-a eta disoluzioak

pH-ak disoluzio baten azidotasuna edo basikotasuna adierazten du. Eskala arruntean, pH 7 neutroa da; 7 baino txikiagoa azidoa da; 7 baino handiagoa basikoa edo alkalinoa da. pH-a hidrogeno-ioien (H⁺) kontzentrazioarekin lotuta dago.

Organismoek pH egonkorra mantendu behar dute, entzimen eta beste proteinen jarduera pH-aren menpe dagoelako. pH-aldaketa handiek prozesu zelularrak oztopa ditzakete.

4.4. Disoluzio indargetzaileak edo buffer-ak

Disoluzio indargetzaileek pH-aren aldaketa handiak saihesten dituzte, azido edo base kopuru txikiak gehitzen direnean. Horri esker, organismoen barne-inguruneko pH-a egonkor mantentzen da. Odoleko bikarbonato-sistema adibide garrantzitsua da.

5. Zelularen barne-ingurunearen erregulazioa

Zelulak barne-ingurune egonkorra mantendu behar du, nahiz eta kanpoko baldintzak aldatu. Horri homeostasia esaten zaio. Mintz plasmatikoak substantzien sarrera eta irteera kontrolatzen ditu, eta uraren mugimenduak zelularen bolumenean eragiten du.

5.1. Mintz plasmatikoa eta substantzien garraioa

Mintz plasmatikoaren egitura

Mintz plasmatikoak zelula inguratzen du eta barne-ingurunea kanpoko ingurunetik bereizten du. Fosfolipido-geruza bikoitzak eta mintzeko proteinek osatzen dute, beste osagai batzuekin batera.

• Fosfolipidoen buru hidrofiloak ur-ingurunera begira kokatzen dira; isats hidrofoboak geruzaren barrualdera.

• Mintzeko proteinek kanal, garraiatzaile edo hartzaile gisa jardun dezakete.

• Selektiboki iragazkorra izateak esan nahi du substantzia guztiak ez direla modu berean igarotzen: batzuk zuzenean pasa daitezke, beste batzuek proteinak behar dituzte, eta beste batzuk ezin dira igaro.

Garraio pasiboa

Ez du zelularen ATP-energiaren gastu zuzenik behar. Substantziak kontzentrazio- edo gradiente elektrokimikoaren alde mugitzen dira.

• Difusio sinplea: molekula txiki batzuk mintzaren lipido-geruzatik igarotzen dira, adibidez O₂ eta CO₂.

• Difusio erraztua: ioi edo molekula polar batzuek mintzeko kanal edo proteina garraiatzaileak erabiltzen dituzte. Ez du ATP zuzenean gastatzen.

• Osmosia: uraren mugimendua da mintz selektiboki iragazkorrean zehar. Urak, oro har, solutu eraginkorren kontzentrazio txikiagoa duen aldetik handiagoa duen aldera mugitzeko joera du.

Garraio aktiboa

Substantziak gradiente elektrokimikoaren kontra garraiatzen ditu; horretarako energia behar da, normalean ATPtik. Mintzeko proteina ponpek egiten dute.

Adibide garrantzitsua: sodio-potasio ponpak Na⁺ ioiak zelulatik kanpora eta K⁺ ioiak barrura garraiatzen laguntzen du. Horrek zelularen mintz-potentziala eta barne-oreka mantentzen laguntzen du.

Endozitosia eta exozitosia

• Endozitosia: zelulak kanpoko materiala mintzaren bidez inguratu eta besikula batean sartzen du.

• Exozitosia: besikula batek mintzarekin bat egin eta bere edukia zelulatik kanpora askatzen du.

Bi prozesu horiek partikula edo molekula handiak garraiatzeko erabil daitezke, eta energia behar dute.

Homeostasia

Homeostasia organismoak edo zelulak barne-baldintzak tarte egonkor batean mantentzeko duen gaitasuna da. Ez du esan nahi balio guztiak erabat konstanteak direnik; aldaketak kontrolatu eta orekatu egiten dira.

• Mintz plasmatikoak substantzien sarrera eta irteera kontrolatzen ditu.

• Urak disolbatzaile eta garraio-euskarri gisa jarduten du.

• Gatz mineralek oreka osmotikoa, ioi-kontzentrazioak eta pH-a erregulatzen laguntzen dute.

• Disoluzio indargetzaileek pH-aldaketa handiak murrizten dituzte.

Lotura logikoa: mintza + ura + ioiak + buffer-sistemak → barne-baldintza egonkorragoak → zelularen funtzionamendu egokia.

5.2. Difusioa

Difusioa partikulen mugimendu garbia da kontzentrazio handiko eremutik kontzentrazio txikiko eremura, oreka lortu arte. Ez du zuzenean energia metabolikorik behar; garraio pasiboa da.

5.3. Osmosia

Osmosia uraren difusioa da mintz selektiboki iragazkor baten bidez. Ura disolbatu gutxiago dagoen alde batetik (ur libre gehiago dagoenetik) solutu-kontzentrazio handiagoko aldera mugitzen da, bi aldeetako potentzial kimikoak orekatzeko joeraz.

Garrantzitsua: osmosian mugitzen dena ura da; solutuak ez du zertan mintza zeharkatu.

5.4. Osmosiarekin lotutako fenomenoak

Krenazioa

Zelulak ura galtzen du eta bere bolumena ere; horrela, zelula hil daiteke. Animalia-zeluletan gertatzen da.

Plasmolisia

Zitoplasmak eta bakuoloak ura galtzen dute, zelularen barne-bolumena txikituz eta mintz plasmatikoa zelula-paretatik bereiziz.

Hanpadura

Animalia-zeluletan, ura sartu ahala bolumena handitzen doa. Ondorioz, lisia zelularra gertatzen da; odol-zelula bada, hemolisia.

Turgentzia

Landare-zeluletan, ura sartzean bakuoloa handitzen da eta zelula puztu egiten da. Zelula-paretak gehiegizko puztea mugatzen du, eta zelula ez da apurtzen.

Dialisia

Kontzentrazioen artean oreka osmotikoa dagoenean gertatzen da.

Disoluzio koloidala

Bi fasez osatutako nahaste bat da, non fase barreiatu bat (partikula txikiak) ingurune barreiatzaile baten barruan (gehienetan likido edo gas) uniformeki banatuta dagoen. Adibidea: odol-plasma.

5.5. Presio osmotikoaren erregulazioa

Presio osmotikoa disoluzio baten kontzentrazioarekin lotuta dago, eta ura mintz erdiiragazkor baten bidez mugitzeko joerarekin. Zelulek barruko eta kanpoko ur-oreka mantendu behar dute, beren bolumena eta funtzionamendua egokiak izan daitezen.

Nola erregulatzen da?

• Mintz plasmatikoak zelularen barrura eta kanpora pasatzen diren substantziak kontrolatzen ditu; horrela, uraren mugimenduan eragiten du.

• Uraren eta gatz mineralen kantitateak oreka osmotikoa baldintzatzen du.

• Organismoek homeostasiaren bidez uraren eta gatz mineralen balantzea mantentzen dute.

Zer gertatzen da zelulan?

• Disoluzio hipotonikoa: kanpoan solutu gutxiago dago; ura zelulara sartzeko joera du, eta zelula puztu daiteke.

• Disoluzio isotonikoa: barruko eta kanpoko solutu-kontzentrazio eraginkorrak antzekoak dira; ez dago uraren mugimendu garbi handirik.

• Disoluzio hipertonikoa: kanpoan solutu gehiago dago; ura zelulatik ateratzeko joera du, eta zelula uzkurtu daiteke.

Organismo osoan

• Giltzurrunek uraren eta gatz mineralen kanporatzea doitzen dute.

• ADH hormonak giltzurrunetan uraren birxurgapena handitzen du.

• Aldosteronak sodioaren birxurgapena handitzen du; horrek uraren balantzean ere eragina izan dezake.

5.6. Disoluzio motak eta zelulen erantzuna

Animalia-zelulak

• Isotonikoan: bolumen normala mantentzen du.

• Hipotonikoan: ura sartzen da, zelula puztu eta lisatu (lehertu) daiteke.

• Hipertonikoan: ura galtzen du eta uzkurtu egiten da.

Landare-zelulak

• Hipotonikoan: ura sartzen da; bakuoloa handitu eta zelula turgente geratzen da.

• Isotonikoan: zelula ez da oso turgente egoten.

• Hipertonikoan: ura galtzen du; mintza paretatik urrundu daiteke. Fenomeno horri plasmolisia deritzo.

Ez nahastu: difusioan solutu edo partikulek kontzentrazio-gradienteari jarraitzen diote; osmosian urak mintz selektiboki iragazkorra zeharkatzen du.

5.7. Zer da pH-a?

pH-ak disoluzio baten azidotasun- edo basikotasun-maila adierazten du. Hidrogeno ioien (H⁺) kontzentrazioarekin lotuta dago. pH-aren eskala arruntean, 25 °C-an, 7 pH neutroa da; 7 baino txikiagoa, azidoa; eta 7 baino handiagoa, basikoa edo alkalinoa. pH-unitate bakoitzeko aldaketa hamar aldiz handiagoa edo txikiagoa den H⁺ kontzentrazioari dagokio.

Izaki bizidunentzat pH egokia mantentzea ezinbestekoa da, entzimek eta zelulen prozesu metabolikoek pH-tarte jakin batean funtzionatzen dutelako.

5.8. Hormona tiroideak

Tiroide-guruinak batez ere tiroxina (T₄) eta triiodotironina (T₃) hormonak sortzen ditu. Hormona horiek gorputzaren metabolismoaren abiadura erregulatzen dute, eta hazkundean, garapenean, gorputz-tenperaturaren kontrolean eta energia erabiltzean eragiten dute. Haien ekoizpena hipofisiak jariatzen duen TSH hormonak kontrolatzen du; TSHak tiroidea estimulatzen du.

Iodoa beharrezkoa da T₃ eta T₄ sortzeko. Hormona horien gabeziak edo gehiegizko ekoizpenak metabolismoaren funtzionamenduan eragina izan dezake.

5.9. pH-aren erregulazioa

pH-aren erregulazioak gorputzeko likidoen azidotasuna ahalik eta egonkorren mantentzen du. Odolaren pH normala, gutxi gorabehera, 7,35–7,45 artekoa da. Tarte horretatik kanpoko aldaketa handiek zelulen eta entzimen funtzionamendua oztopa dezakete.

Erregulazioan hiru mekanismo nagusik hartzen dute parte:

• Sistema tanpoiak: azido edo base gehigarriak neutralizatzen laguntzen dute; bikarbonato-sistema odolean garrantzitsua da.

• Birikak: karbono dioxidoa (CO₂) kanporatuz, odolaren azidotasunean eragiten dute. Arnasketa azkartzeak CO₂ gehiago kanporatzen du; arnasketa moteltzeak, berriz, CO₂ gehiago atxikitzea dakar.

• Giltzurrunak: hidrogeno ioiak (H⁺) kanporatu eta bikarbonatoa (HCO₃⁻) berriz xurgatu edo sortu dezakete; horrela, pH-aren epe luzeko kontrola egiten dute.

Azterketarako bereizketa: pH-ak disoluzio baten azidotasuna edo basikotasuna adierazten du; pH-aren erregulazioak balio hori egonkor mantentzeko mekanismoak azaltzen ditu. Hormona tiroideak, aldiz, batez ere metabolismoa eta hazkundea erregulatzen dituzte.

5.10. Aplikazio adibideak

Landare bati ura gatz askorekin botatzen diogunean

Gatz asko dagoenez landarean, ingurune hipertonikoa da. Orduan landare-zeluletan dagoen ura atera egiten da solutu-kontzentrazioa erregulatzeko. Ura zeluletatik ateratzen denez, barruko protoplasma uzkurtzen da; horri plasmolisia deritzo.

Gure odolean karbono dioxido asko badago zer gertatuko litzaiguke?

CO₂ asko dagoenez odolean azidosia egon daiteke. Orduan gure gorputzak oreka mantentzea bilatzen du, adibidez arnasketa bidez CO₂ hori kanporatuz.