Berrezarkuntzaren Krisia eta Bigarren Errepublikaren Etorrera

Alfonso XIII.aren erregealdia eta hasierako krisia

Aurreko mendearen amaierako krisiak XX. mendearen hasieran ere jarraitu zuen, Alfonso XIII.aren erregealdian. Garai hartan, gizartea muturrekoa eta neurri handi batean analfabetoa zen. Canovasen sistemak (canovismoak) ustelkeria eta jauntxokeria pairatzen zituen, eta alderdi tradizionaletako buruzagi nagusiak hil egin ziren. Horrez gain, erlijio-gatazkak (antiklerikalismoaren eta neokatolizismoaren arteko talkak), armada zatitua, sindikatuen indartzea eta Marokoko gerraren arazoa nagusitu ziren.

1905-1912: Jurisdikzioen Legea eta Aste Tragikoa

1905ean Lliga Regionalistak Bartzelonako udal-hauteskundeak irabazi zituen; horren harira, militarrek aldizkarien egoitzak erre zituzten eta istilu larriak sortu ziren. Ondorioz, 1906ko Jurisdikzioen Legea onartu zen, armadari botere politiko handiagoa emanez. Bestalde, Rifen trenbidea eraikitzen ari ziren langileei marokoarrek eraso egin zieten. Gobernuak erreserbistak bidali zituen errefortzu gisa, eta Bartzelonan istilu larriak piztu ziren (Aste Tragikoa): hasieran sozialistek eta UGTk bultzatu zuten protesta, baina ondoren anarkistek eta sektore antiklerikalek hartu zuten gidaritza. Krisi horren ondorioz Maurak dimisioa eman behar izan zuen, eta ondoren Canalejas erail zuten, "fulanismoa" edo lidergo pertsonalisten nagusitasuna areagotuz.

Lehen Mundu Gerraren eragina Espainian

Lehen Mundu Gerran Espainiak neutraltasuna mantendu zuen arren, herrialdea sakonki zatitu zen. Gerrak hazkunde ekonomiko handia ekarri zuen industriaren garapenari esker, baina aldi berean inflazio gogorra, horniduren eskasia eta gizartearen eraldaketa morala eragin zituen.

1917ko krisi orokorra: hiru ardatzak

1917an krisi hirukoitza lehertu zen Espainian: militarra, burgesa eta langileena. Hala ere, monarkiak krisia gainditzea lortu zuen:

Krisi militarra eta Defentsa Batzordeak

Armada atzeratua eta baliabide gutxikoa zen, eta ofizial gehiegi zituen. Barne-zatiketa handia zegoen bi talderen artean: afrikanistak (gerra-merituengatik kargu errazagoak eta diru gehiago lortzen zutenak) eta penintsulakoak. Azken horiek pentsamendu sindikalistaz busti ziren eta kuarteletan batzordeak sortu zituzten, Defentsa Batzordeak osatuz. Gobernua 1918ko Armada Legearen bidez saiatu zen ejerzitoaren leialtasuna monarkiarekin eta gobernuarekin bermatzen.

Krisi politikoa: Parlamentarioen Biltzarra

Burgesiak benetako erreforma politikoa nahi zuen, gobernuaren kudeaketaren kontra. 1917ko otsailean parlamentua itxi zen Bartzelonako istiluen harira. Francesc Cambók (Lligako buruzagiak) parlamentutik kanpo 59 parlamentario katalan bildu zituen Bartzelonan (Parlamentarioen Biltzarra). Sektore kontserbadoreek eta militarrek ez zuten biltzarra babestu, eta gobernuak berehala desegin zuen.

Langileen krisia eta greba orokorra

Agintariek ez zuten ezer egiten herrialde atzeratuaren egoera konpontzeko, eta mundu politikoa erabat astindu zen. UGTk greba orokorra proposatu zuen eta CNTrekin bildu zen gobernuari aurre egiteko. Zatiketa egon zen: PSOE eta UGT itxarotearen aldekoak ziren, baina CNTk berehala hasi nahi zuen. Dena azkarregi gertatu zen eta antolatzaileek ezin izan zuten prozesua kontrolatu. Langileen grebak hasi ziren: Valentzian trenbideetako eta tranbietako greba piztu zen, eta ondoren greba orokor iraultzailea hedatu zen.

1917 osteko krisia eta Marokoko hondamendia

1917ko krisia bukatu arren, arazoak gehiago larritu ziren: egonkortasunik eza nagusitu zen, langile-mugimenduak gora egin zuen borroka sindikalarekin batera, eta kolonietako porrotak areagotu ziren. Berrezarkuntzako txandakatze-sistema ezin zen mantendu. Krisi ekonomikoaren erdian, Sobietar Iraultzak itxaropen handia eman zion langile-mugimenduari, eta anarkosindikalismoa indartu egin zen.

Annualeko hondamendia (1921)

Interes politiko eta ekonomikoak zirela bide (meatzaritza eta trenbideak), Espainia 1904an sartu zen Marokon era baketsuan. Gerra irekia, ordea, 1921ean lehertu zen. Marokoko jeneralen artean koordinaziorik ez zegoen: Dámaso Berenguer mendebaldean zegoen eta Fernández Silvestre ekialdean. Abd el-Krim buru zuen Rifeko erresistentziak Alhucemas inguruan eraso egin zuen, Igueriben hartu zuen eta Annualera iritsi zen, Annualeko hondamendia eraginez (espainiar militarren sarraskia). Horren ondorioz, Defentsa Batzordeak 1922an desagertu ziren.

Primo de Riveraren diktadura (1923-1930)

Gobernu liberala kendu asmoz, Miguel Primo de Riverak 1923an estatu-kolpea eman zuen Bartzelonan. Horren ondorioz, monarkia parlamentarioa erregimen autoritario bihurtu zen: erregeak ez zuen kolpea gelditzeko ezer egin, burgesiak onartu egin zuen, eta langile-mugimenduak hasieran ez zuen protesta handirik antolatu (anarkistak eta komunistak kontra agertu ziren arren). Primo de Riverak "sendakuntza-parentesi" bat proposatu zuen, herrialdeak behar zuen "burdinazko zirujau" gisa aurkeztuz.

Direktorio Militarra eta Alhucemasko lehorreratzea

Aurreko erregimena desegiteko, administrazio osoa armadaren esku utzi zen Direktorio Militarraren bidez, eta 1876ko Konstituzioa eten zen. Udalak kontrolatzeko alderdi politiko bakarra sortu zen: Batasun Patriotikoa. Marokoko afera konpontzeko, Frantziarekin batera operazio militar handi bat burutu zen: 1925eko irailean Alhucemasko badian lehorreratu ziren indarrak, eta Abd el-Krim errenditu egin zen.

Direktorio Zibila eta politika ekonomikoa

Ondoren, Direktorio Zibila eratu zen. Agindu konstituzionala etenda zegoenez, legeak dekretu bidez onartzen ziren. Politika ekonomikoan:

• Industria nabarmen sustatu zen.
• Politika ekonomikoaren oinarrian herri-lanak eta zerbitzuak jarri ziren.
• Egitura korporatiboa ezarri zen batzorde paritarioekin, langileen eta jabeen arteko gatazkak konpontzeko.
• Zerga-sistema berri bat prestatzen saiatu ziren.

Diktaduraren gainbehera eta Bigarren Errepublika

Diktadurak arazo handiak izan zituen azken urteetan: PSOE, komunistak eta CNT erregimenaren aurka eta errepublikaren alde lerrokatu ziren, eta armada bera Primo de Riverarengandik urruntzen hasi zen. Horren ondorioz, 1930eko urtarrilean jeneralak dimisioa eman zuen.

Alfonso XIII.ak Dámaso Berenguerri agindu zion gobernua antolatzeko ("Dictablanda"). Oposizioak 1930eko abuztuan Donostiako Ituna sinatu zuen errepublika aldarrikatzeko helburuarekin. Azkenik, 1931ko apirileko udal-hauteskundeak monarkiari buruzko benetako plebiszitu bihurtu ziren, eta 1931ko apirilaren 14an Bigarren Errepublika aldarrikatu zen.