Berrezarkuntza Espainian (1874-1923): Sistemaren Eraikuntza eta Krisia

Berrezarkuntzaren Erregimen Politikoa (1874-1923)

1874an, Martínez Camposen estatu kolpearen ondoren, Alfontso XII.a errege izendatu zuten Sandhursteko Manifestuaren bidez, 1875ean Espainian Berrezarkuntza hasiz. Cánovas del Castillok, monarkiaren itzuleraren bultzatzaile nagusiak, sistema politiko berria diseinatu zuen.

1876ko Konstituzioa

Sistema berriari egonkortasuna emateko, 1876ko Konstituzioa idatzi zen. Malgua zen eta hainbat ezaugarri zituen:

• Subiranotasun partekatua: Boterea Gorteen eta erregearen artean banatzen zen.
• Eskubideen aitorpena: Eskubide indibidualak aitortzen ziren, baina legeek arautu zitzaketen.
• Erregearen boterea: Estatuburua, armadaren buruzagia eta botere moderatzailea zen. Senatarien zati bat izendatzen zuen.
• Bi ganberako Gorteak: Senatua eta Diputatuen Kongresua.
• Sufragioa: Ez zen Konstituzioan zehazten. 1878ko Hauteskunde Legeak sufragio zentsitarioa ezarri zuen (biztanleriaren %3k soilik zuen boto eskubidea), baina 1890ean gobernu liberal batek gizonezkoen sufragio unibertsala onartu zuen.
• Erlijioa: Espainia estatu katolikoa zen, baina beste erlijio batzuen gurtza pribatua onartzen zen.
• Foruak: Euskal kontzertu ekonomikoak mantendu ziren.

Berrezarkuntzak hasiera ona izan zuen: karlistaldiari amaiera eman zitzaion eta 1878an Kubako gerra amaitu zen Zanjóngo Bakearekin. Gainera, 1888an esklabotza abolitu zen.

Alderdi Biko Sistema eta Txandakatze Politikoa

Sistemaren oinarria bi alderdi dinastikoen txandakatze baketsuan zetzan:

• Alderdi Kontserbadorea: Cánovas del Castillo buru zuela.
• Alderdi Liberala: Práxedes Mateo Sagasta buru zuela.

Gobernu aldaketa ez zen hauteskundeen emaitza, alderantziz baizik. Gobernuak higadura zuenean, erregeak oposizioko buruari gobernu berria osatzeko eskatzen zion. Ondoren, hark hauteskundeak deitzen zituen eta, iruzurraren bidez, gehiengoa lortzen zuen.

Kazikismoa: Hauteskunde Iruzurraren Mekanismoa

Hauteskunde-iruzurra kazikismoan oinarritzen zen. Prozesua honakoa zen:

1. Gobernuak nahi zituen diputatuen zerrenda ("encasillado") prestatzen zuen.
2. Zerrenda gobernadore zibilei bidaltzen zitzaien.
3. Hauek tokian tokiko jauntxoekin (kazikeekin) negoziatzen zuten.
4. Kazikeek, mesedeen eta presioaren bidez, hautesleen botoa bideratzen zuten, eta beharrezkoa bazen, "putxerazoa" (hautesontziak manipulatzea) bezalako iruzurrak egiten zituzten.

Sistema honek 1898ko krisira arte egonkortasunez funtzionatu zuen. 1885ean Alfontso XII.a hil zenean, alargunak, Maria Kristina erreginaordeak, alderdi dinastikoekin El Pardoko Ituna sinatu zuen sistemari eusteko. Garai honetan, 1887ko Elkarteen Legeak beste alderdi batzuk legeztatu zituen, eta 1890ean gizonezkoen sufragio unibertsala onartu zen, nahiz eta iruzurrak bere horretan jarraitu.

Sistematik Kanpoko Oposizioa

Errepublikanismoa

Errepublikanoak erabat zatituta zeuden, baina puntu komunak zituzten: monarkiaren aurkakoak ziren, erreforma aurrerakoiak nahi zituzten, zientzian eta hezkuntzan sinesten zuten eta laikotasunaren aldekoak ziren. Alderdi nagusiak hauek ziren:

• Alderdi Errepublikano Posibilista: Castelar buru.
• Alderdi Progresista: Ruiz-Zorrilla buru.
• Alderdi Federala: Pi y Margall buru.
• Alderdi Zentralista: Salmerón buru.

Sufragio unibertsalaren ezarpenak Batasun Errepublikanoa sortzea eragin zuen, eta 1893ko eta 1901eko hauteskundeetan emaitza onak lortu zituzten.

Karlismoa

Karlismoak indar handia mantendu zuen Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroan. Elizaren aldekoa zen, nahiz eta elizgizon gehienek sistema kanobistaren alde egin. 1886an, Vázquez de Mellak Loredaneko Akta idatzi zuen, karlismoa ideia berrietara egokitzeko eta absolutismoa atzean uzteko. Sektore erradikalenak, Nocedal buru zutela, banandu eta Alderdi Karlista Integrista sortu zuten.

Langile Mugimendua eta Sozialismoa

Legez kanpo jaio bazen ere, Alderdi Sozialista (PSOE) sortzeak sistema kolokan jarri zuen, langileen baldintza txarrak agerian utziz. PSOErekin batera, El Socialista egunkaria eta UGT sindikatua (1888) sortu ziren. Mende-aldaketarekin batera, errepublikanoekin koalizioan aurkeztu ziren hauteskundeetara, eta 1910ean lehen diputatua lortu zuten: Pablo Iglesias.

Nazionalismoen Sorrera eta Garapena

Katalanismoa

Katalunian, Renaixença izeneko mugimendu kultural eta literarioarekin hasi zen. Burgesiak bultzatuta, mugimendu politiko bihurtu zen. Mugarri nagusiak hauek izan ziren:

• 1882: Almirallek Centre Català sortu zuen.
• 1891: Unió Catalanista sortu zen, eta hurrengo urtean Manresako Oinarriak idatzi ziren, Kataluniako autogobernurako lehen proiektu politikoa.
• 1901: Prat de la Ribak eta Cambók Lliga Regionalista sortu zuten, alderdi kontserbadore eta burgesa.

Euskal Nazionalismoa

Euskal nazionalismo modernoak foruen galeran eta industrializazioaren ondorio soziokulturaletan du jatorria. Sabino Aranak 1895ean Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV) sortu zuen. Hasieran independentista eta katoliko erradikala bazen ere, denborarekin burgesia bereganatu eta joera moderatuagoak garatu zituen.

Beste Nazionalismo eta Erregionalismo Batzuk

• Galegismoa: Rexurdimento izeneko mugimendu literarioarekin hasi zen, Rosalía de Castro idazle nabarmena izanik. Kutsu federalista eta kulturala zuen.
• Valentzianismoa: Kataluniakoaren antzeko Renaixença bat izan zuen, eta Blasco Ibáñezek Valencia Nova alderdia sortu zuen.
• Aragonesismoa: Erdi Aroko instituzio historikoak aldarrikatzen zituen, Joaquín Costa pentsalariaren eraginez.
• Andaluzismoa: Mugimendu federalista gisa hasi zen, eta Blas Infante izan zen bere pertsonaia nagusia.

Kolonien Galtzea: 1898ko Hondamendia

Mende amaieran, Espainiak bere azken kolonia garrantzitsuak mantentzen zituen: Kuba, Puerto Rico eta Filipinak. Interes ekonomiko handiak zeuden, baina bertako biztanleen egoera txarrak eta autonomia nahiak independentzia-mugimenduak piztu zituen.

Kubako Gerra

1878ko Zanjóngo Bakean Kubari autonomia, esklabotzaren abolizioa eta Gorteetan ordezkaritza agindu zitzaion, baina promesak ez ziren bete. Horrek independentismoa indartu zuen. 1895ean, José Martík gidatutako matxinada hasi zen. Espainiak Weyler jenerala bidali zuen, errepresio gogorra ezarri zuena. 1897an Cánovas hil zuten, eta Sagastak autonomia eskaini zuen, baina beranduegi zen.

AEBren Esku-hartzea eta Gerra

AEBk interes ekonomikoak zituen Kuban eta independentistak babesten zituen. 1898an, Maine gerraontzi estatubatuarra Habanako portuan hondoratu zen, eta AEBk Espainiari gerra deklaratu zion. AEBko itsas armada askoz indartsuagoa zen eta Santiago (Kuba) eta Caviteko (Filipinak) guduetan espainiar flota suntsitu zuen.

Ondorioak: Parisko Ituna eta 98ko Krisia

Gerra galdu ondoren, 1898ko abenduaren 10ean Parisko Ituna sinatu zen. Bertan, Espainiak Kuba, Puerto Rico eta Filipinak AEBren esku utzi zituen. 1899an, geratzen zitzaizkion Ozeano Bareko azken uharteak Alemaniari saldu zizkion.

Porrot honek trauma handia eragin zuen Espainian, "98ko hondamendia" izenaz ezaguna. Krisi politiko eta ideologiko sakona piztu zuen, eta Berrezarkuntzaren sistemaren aurkako kritikak areagotu zituen. Testuinguru honetan sortu zen Erregenerazionismoa, Espainiaren "gaixotasunak" aztertu eta konponbideak proposatzen zituen korronte intelektuala, baita 98ko Belaunaldia literaturan ere.

Berrezarkuntzaren Krisia: Alfontso XIII.aren Erregealdia

98ko hondamendiaren ondoren, Berrezarkuntzaren sistema krisian sartu zen. 1902an Alfontso XIII.a adin-nagusitasunera iritsi zenean, alderdi dinastikoek indarra galdu zuten eta oposizioa (errepublikanoak, sozialistak eta nazionalistak) indartu egin zen. Erregearen esku-hartze politikoek eta armadaren protagonismo gero eta handiagoak ezegonkortasuna areagotu zuten.

Erreforma Saiakerak

Erregenerazionismoaren ideiek eraginda, alderdi dinastikoak sistema barrutik erreformatzen saiatu ziren:

• Kontserbadoreak (Maura): "Iraultza goitik" egitea proposatu zuen, hauteskunde-legea erreformatuz eta tokiko administrazioa aldatuz kazikismoa desagerrarazteko. Lan-arloko legedia ere hobetu zuen.
• Liberalak (Canalejas): Erreforma sakonagoak bultzatu zituen, hala nola "Giltzarrapoaren Legea" (Elizaren eragina mugatzeko), derrigorrezko soldadutza ezartzen zuen Errekrutatze Legea eta Mankomunitateen Legea (1914), Kataluniako Mankomunitatea sortzea ahalbidetu zuena.

XX. Mendeko Indar Politiko Berriak

Aldaketa politikoek alderdi berriak eta mugimendu sozialen indartzea ekarri zuten:

• Errepublikanismoa: Lerrouxek Alderdi Errepublikano Erradikala sortu zuen (1908), eta 1910ean Konjuntzio Errepublikano-Sozialistak arrakasta handia izan zuen.
• Langile Mugimendua: Anarkismoak, alderdi politikoetan sinesten ez zuenak, CNT sindikatua sortu zuen 1910ean. PSOE, berriz, errepublikanoekin aliantzan hazi zen. Komunismoa ere agertu zen, PCEren sorrerarekin.
• Nazionalismoak: Katalunian, Solidaritat Catalana sortu zen Jurisdikzioen Legearen aurka. Euskal Herrian, EAJren barruan bi joera nagusitu ziren Arana Goiri hil ondoren: Aberri (independentista) eta Comunión Nacionalista Vasca (autonomista).

Marokoko Gerra eta Bartzelonako Aste Tragikoa (1909)

1906an, Espainiak eta Frantziak Marokon protektoratu bat adostu zuten. Espainiari iparraldeko eremu menditsua (Rif) egokitu zitzaion. 1909an, Rifeko tribuek espainiarrei eraso egin zieten, eta gobernuak Kataluniako erreserbistak (gehienak langileak eta familia-gizonak) deitu zituen borrokara. Erabaki horrek protesta-olatu handia eragin zuen Bartzelonan.

Greba orokor bat deitu zen, baina laster matxinada antimilitar eta antiklerikala bihurtu zen. Gobernuak armada bidali zuen eta errepresioa oso gogorra izan zen. Gertakari hauei "Aste Tragikoa" deitzen zaie. Ondorioz, Mauraren gobernuak dimititu behar izan zuen eta errepublikanismoa eta langile-mugimendua indartu egin ziren.

Sistema Parlamentarioaren Deskonposizioa (1917-1923)

Lehen Mundu Gerran (1914-1918) Espainia neutrala izan zen. Horrek onura ekonomikoak ekarri zituen, baina inflazioak eta produktuen eskasiak herri-klaseen bizi-baldintzak okertu zituzten. Egoera honek 1917ko Krisi Hirukoitza eragin zuen:

• Krisi militarra: Soldata baxuekin eta promozio-sistema bidegabearekin haserre, ofizialek Defentsa Batzordeak sortu zituzten.
• Krisi politikoa: Oposizioko alderdiek (katalanistak, errepublikanoak) Bartzelonan Parlamentarien Batzarra deitu zuten, Gorte konstituziogileak eskatzeko.
• Krisi soziala: CNTk eta UGTk greba orokor iraultzailea deitu zuten.

Gobernuak armadaren bidez greba gogor zapaldu zuen. Krisiak txandakatze-sistema dinamitatu zuen. Ondorengo urteetan, kontzentrazio-gobernu ezegonkorrak eratu ziren, eta gizarte-gatazkak (pistolerismoa Bartzelonan, nekazarien matxinadak Andaluzian) areagotu egin ziren.

Annualgo Hondamendia eta Diktaduraren Hasiera

Sistemaren azken kolpea Marokotik etorri zen. 1921ean, espainiar armadak porrot umiliagarria jasan zuen Annualen, non 13.000 soldadu baino gehiago hil ziren. Tragedia honek erantzukizun politikoak eskatu zituen, eta Picasso Espedienteak goi-kargudun militarrak eta erregea bera ere zipriztindu zituen.

Txosten hori Gorteetan eztabaidatu baino lehen, 1923ko irailaren 13an, Miguel Primo de Rivera jeneralak, Kataluniako kapitain nagusiak, estatu-kolpea eman zuen Alfontso XIII.aren oniritziarekin. Horrela, Berrezarkuntzaren sistema parlamentarioari amaiera eman eta diktadura ezarri zen, 1930era arte iraun zuena. 1931n, Alfontso XIII.ak erbestera alde egin zuen eta Bigarren Errepublika aldarrikatu zen.