Aro Modernoaren Oinarriak: Merkataritza, Politika eta Ilustrazioa

Merkataritza: Erdi Aroko Antolamenduaren Jarraipena

• Kontsumo baxua (biztanle gutxi, dirurik ez...).
• Barne-merkataritza oso urria.
• Gremioak nagusi: Eskulangileen jarduerak kontrolatzen zituzten.

Merkataritza: Antolamendu Molde Berriak

Gremioen kontrol zorrotza (ekoizpena, kantitatea, prezioak, ekoizpen-materialak...) ekiditeko, sistema berriak sortu ziren:

• Manufakturak (erregearenak zein pribatuak). Hiri-merkatuan eta kolonietako merkatuetan saltzen zen.
• Domestic System.

Kanpo Merkataritzaren Garapena

• Koloniei esker, kanpo merkataritza hazi zen.
• Konpainia pribilegiatuak: Merkataritza monopolizatu zuten, eta haien jabeek diru asko lortu zuten (produktuen salerosketa zehatzak egiteko eskubide bakarra zuten).
• Hiruko Merkataritza ezarri zen:
  1. Europatik: Itsasontziak manufakturetan landutako produktuekin Afrikara.
  2. Afrikatik: Itsasontziak esklabuz beteta Amerikako kolonietara.
  3. Amerikako Kolonietatik: Lehengaiak Europara.

Kapitalaren eta Burgesiaren Goraldia

• Eskariak gora egin zuen, eta produktuen prezioak igo ziren.
• Ondorioz, nekazaritza-errentetatik bizi zen noblezia pobretu egin zen.
• Nekazariek ezin zieten errenta gehiago ordaindu nobleei, eta merkatariek prezioak igo ahal izan zituzten, burgesek ordaintzeko gaitasuna zutelako.
• Burgesia aberastu egin zen.
• Lurraren jabetzaren ordez, Kapitala bihurtu zen aberastasun iturri nagusia.

Antolaketa Politikoa: Absolutismoa eta Mugak

Absolutismoa

• Erregea: Oinordetza eta Jainkozko eskubidea (Jainkotik zetorkion boterea familia bati).
• Parlamentua (ordezkarien biltzarra): Hiru estamentuak biltzen zituen.
  • Estatu Orokorrak (Frantzian).
  • Gorteak (Espainian).
• Erregeak botere guztiak bereganatu zituen:
  • Legegilea.
  • Betearazlea.
  • Judiziala.
• Boterea ezartzeko: Funtzionarioak eta armada erabili zituen.

Erregearen Boterearen Mugak

• Jainkoa.
• Erresumako oinarrizko legeak (adibidez, zergak igotzeko Parlamentuak onartu behar zituen).

Merkantilismoa

Errege absolutuek defendatutako teoria ekonomikoa zen:

• Herrialdearen aberastasuna neurtzeko, herrialdeak zenbat urre eta zilar zituen hartzen zen kontuan.
• Aberastasuna handitzea zen helburua, horretarako:
  • Esportazioak bultzatu.
  • Inportazioak murriztu.

Parlamentarismo Ingelesa: Iraultzentzat Eredu

Botere Banaketa

1. Erregea (Botere Betearazlea): Gobernua aukeratu eta Parlamentuaren zati bat izendatu.
2. Parlamentua (Botere Legegilea): Erregearen boterea mugatzen zuen (zergak onartu, gerra deklaratu, gobernuaren lana kontrolatu, legeak bozkatu).
   • Monarkak izendatutakoak (Lorden Ganbera: nobleak eta kleroak).
   • Hauteskundeetan aukeratutakoak (Komunen Ganbera: burgesak).
3. Epaileak eta Auzitegiak (Botere Judiziala).

Hala ere, gutxiengo batek soilik zuen botoa emateko eskubidea: burgesek, nobleek, nekazaritza-lurren jabe handiek...

Estuardo Dinastia eta Iraultzak

• Estuardo dinastiako erregeak era absolutuan gobernatzen saiatu ziren.
• Karlos I.a Parlamentu gabe gobernatzen saiatu zen, eta exekutatua izan zen.
• Errepublika aldarrikatu zen, Oliver Cromwell buru zela.
• Karlos II.ak monarkia berrezarri zuen, baina ez absolutista. Habeas Corpus onartu zen.
• Jakue II.ak, bere anaiak, absolutismoaren bidea hartu zuen.
• Iraultza berri bat gertatu zen, eta herrialdetik alde egin behar izan zuen.
• Parlamentuak Maria Estuardori eta Orangeko Gilen II.ari (Jakue II.aren alaba eta honen senarra) eman zien koroa.
• Eskubideen Adierazpena (Bill of Rights) sinatu behar izan zuten, erregearen boterea mugatzen zuena.

Ilustrazioa: Antzinako Erregimenaren Aurka

Ilustrazioa Europan XVIII. mendean garatutako mugimendua izan zen. Antzinako Erregimenaren oinarriak zalantzan jarri zituen eta gizarte-antolamendurako modu berri bat proposatu zuen.

Ilustrazioaren Pentsamoldea

• Arrazoimena: Mundua ulertu eta azaltzeko bide bakarra.
• Gizakia: Unibertsoaren erdigunea (ez ohiturak, ez erlijioa).
• Berezko Eskubideak: Pertsona guztiek berezko eskubideak zituzten.
• Ezagutza: Zoriontasunaren oinarria.
  • Hezkuntza.
  • Zientzia esperimentalak.
• Tolerantzia: Jainkoarengan sinestea, baina erlijio-intolerantzia arbuiatzea (Deismoa).

Pentsalari Ilustratuak eta Haien Proposamenak

John Locke (1632-1704): Aitzindaria

Paktismoa:

Gobernatuen (herria) eta agintarien arteko itun (akordio) baten ondorioa zen. Herriak agintariak aukeratuko ditu hauteskundeen bidez, eta agintariek agindutakoa bete behar dute.

Boterea gaizki erabiliz gero, gobernatuek agintarien aurka altxatzeko eskubidea zuten.

Proposamen Ekonomikoak eta Sozialak

• Ekonomia:
  • Fisiokrazia vs Merkantilismoa.
  • Liberalismo Ekonomikoa: Ekonomia askea, gobernuaren kontrolik eza, jabetza pribatua, ekimen askea.
• Politika:
  • Montesquieu: Botere banaketa.
  • Voltaire: Eskubide zibilen defentsa.
  • Rousseau: Berdintasuna eta askatasuna.
• Berdintasuna:
  • Mary Wollstonecraft (1759-1797): Emakumezkoen eskubideen errebindikazioa. Emakumezkoak eta gizonezkoak ez dira desberdinak, eta emakumezkoek ere ikasteko eskubidea izan behar dute.

Despotismo Ilustratua

Definizioa: Monarka batzuek, autoritateari uko egin gabe, egindako zenbait saiakuntza erreformatzaile izan ziren, monarkiaren ikusmolde absolutista eta Ilustrazioaren aurrerapen ideiak uztartuz.

Neurri Nagusiak

• Hezkuntzaren modernizazioa: Unibertsitateak, akademiak...
• Burokrazia modernizatu: Kode legal berriak.
• Desamortizazioa: Elizaren lurrak saldu.
• Nekazaritza eta industriaren garapena.
• Merkataritza askatasuna.

Lema: "Dena herriarentzat, baina herria gabe."

Entziklopedia

Diderot eta d'Alembertek sustatuta:

• Helburua: Garaiko ezagutza guztiak dokumentu batean bildu eta zabaltzea.
• Gai ugari: Kimika, botanika, medikuntza, kartografia, matematika, arkitektura, teologia, ingeniaritza.
• 1751tik 1772ra argitaratua.