Animalien Ehun Nagusiak eta Zelula Nukleoaren Egitura

Ehunak: Definizioa eta Jatorri Enbrionarioa

Organismo batean, jatorri enbrionario bera, antzeko egitura eta funtzio berdinak betetzen dituen zelula-multzoari ehuna deritzo. Espermatozoidea + obulua = zigotoa. Hau zatiketa jarraiak izaten ditu enbrioi bilakatuz. Zatitzen segituz, ektodermo, mesodermo eta endodermo geruzak eratzen ditu.

Epitelio Ehuna: Estaldura eta Guruinak

Estaldura Epitelioa: Ezaugarriak eta Motak

Gorputzaren barnealdeko eta kanpoko gainazalak estaltzen ditu. Zelulak estu lotuta daude, etengabe berritzen dira eta ez dute odol-hodirik. Isolatzaile- eta elkartruke-funtzioa betetzen du.

Estaldura Epitelio Motak

• Laua:
  • Simplea: Geruza bakarra (adibidez, kapilarretan).
  • Estratifikatua: Geruza bat edo gehiago (adibidez, baginan).
• Kubikoa: Jariatze- eta xurgatze-funtzioa duten hodietan ageri da (adibidez, giltzurrun-tubuluetan).
• Zilindrikoa:
  • Simplea: Geruza sinple bat; mikrobiloak ager daitezke (adibidez, urdailean).
  • Pseudostratifikatua: Geruza bakarra ematen du, baina zelula guztiek ez dute gainazal librea iristen; zilioak ager daitezke mukia edo gametoak mugiarazteko (adibidez, bronkioetan).

Guruin Epitelioa: Funtzioa eta Sailkapena

Zelula jariatzailez osatua dago, eta multzoka agertzen dira guruinak eratuz.

Jariatzeko Moduaren Arabera

• Exokrinoak: Substantziak kanpoko ingurunera edo barrunbeetara jariatzen dituzte, hodi baten bidez edo zuzenean.
• Endokrinoak: Hormonak odolera jariatzen dituzte.
• Mistoak: Funtzio exokrinoa eta endokrinoa betetzen dituzte (adibidez, pankrea).

Antolaketa Zelularraren Arabera

• Zelula bakarrekoak: Zelula kaliziformeak, adibidez, heste meharrean mukia jariatzen dutenak.
• Zelula anitzekoak (guruinak): Zelula multzoak dira, adibidez, pankrea edo listu-guruinak.

Ehun Konektiboa: Funtzioa eta Osagaiak

Beste ehun eta organo batzuk elkar lotzeko, eusteko eta hutsuneak betetzeko funtzioa du. Odol-hodien eta ehunen artean ematen den trukea ehun konektiboak kontrolatzen du. Zelulak beraiek ekoizturiko substantzia batean murgilduta agertzen dira (matrizea). Oinarrizko substantzia ura, polisakaridoak eta proteinak dira.

Ehun Konektiboaren Zuntzak

• Ez-elastikoak: Kolageno-zuntzak (erresistentzia ematen dute).
• Elastikoak: Elastina-zuntzak (elastikotasuna ematen dute).
• Erretikularrak: Kolageno mota berezi batez osatuak, sareak eratzen dituzte.

Ehun Konektiboaren Zelulak

• Egonkorrak: Ehun berean sortzen dira eta matrizea sintetizatzen dute.
  • Zelula gazteak (adibidez, fibroblastoak).
  • Zelula helduak (adibidez, fibrozitoak).
• Migratzaileak: Organismoaren beste leku batzuetan sortuak dira eta ehun konektiboetan kokatzen dira (adibidez, mastozitoak, makrofagoak, linfozitoak).

Ehun Konektiboaren Motak

• Ehun Konjuntiboa:
  • Laxoa: Zuntz gutxi eta matrize ugari. Muskuluen artean, organoen arteko hutsuneetan eta odol-hodien inguruan aurkitzen da.
  • Trinkoa: Zuntz asko eta matrize gutxi. Larruazaleko dermis sakonean, tendoietan eta lotailuetan dago.
• Ehun Elastikoa: Elastina-zuntz ugari ditu. Forma aldatu eta berreskuratzen duten organoetan (adibidez, biriketan, arteria handien paretetan) eta zenbait lotailuetan.
• Ehun Erretikularra: Zuntz erretikularrez osatutako sareak ditu. Organo hematopoietikoetan (adibidez, hezur-muinean, gongoil linfatikoetan) eta gibelean, organoei egitura emanez.
• Gantz Ehuna (Adiposoa): Adipozitoz (gantz-zelulez) osatua dago. Funtzioak: lipidoen metaketa (energia-erreserba), babes mekanikoa eta tenperaturaren erregulazioa (isolatzaile termikoa).

Kartilago Ehuna: Ezaugarriak eta Konposizioa

Oso ehun elastiko eta malgua da. Zelulak kondrozitoak dira, eta hauek kolagenoz eta elastinaz osaturiko matrize sendo baina malgua eratzen dute. Ez du odol-hodirik.

Hezur Ehuna: Ornodunen Euste Ehuna

Ornodunetan bakarrik ageri da eta beraien euste-ehun garrantzitsuena da. Gogorra eta erresistentea da.

Hezur Ehunaren Konposizioa

• Zelularteko substantzia (matrizea): Gatz mineralez (batez ere kaltzio fosfatoz) eta kolageno-zuntzez osatua. Mineralek gogortasuna ematen diote, eta kolagenoak malgutasuna.
• Zelulak:
  • Osteoblastoak: Zelula gazteak dira, hezur-matrize organikoa (kolagenoa) sintetizatzen dute eta mineralizazioan parte hartzen dute.
  • Osteozitoak: Zelula helduak dira; matrizean harrapatuta geratu diren osteoblastoak dira. Hezurraren metabolismoa mantentzen dute.
  • Osteoklastoak: Zelula handiak eta nukleoaniztunak dira; hezur-matrizea birxurgatzen (desegiten) dute, hezurraren birmoldaketan parte hartuz.

Muskulu Ehuna: Uzkurtzeko Gaitasuna

Zelulak uzkurtzeko ahalmena duten muskulu-zuntzez (miozuntzez) osatuta daude, aktina eta miosina proteinetan aberatsak direlako.

Muskulu Ehun Ildaskatu Eskeletikoa

Hezurren mugimenduaz arduratzen da (eskeletoari lotua). Zelulak (zuntzak) luzeak eta zilindrikoak dira, paraleloan jarrita daude eta nukleoaniztunak dira (nukleoak periferian). Zuntzek ildaska transbersalak dituzte. Nahitaezko mugimenduak sortzen ditu. Mitokondrio ugari ditu.

Muskulu Ehun Ildaskatu Kardiakoa

Bihotzean bakarrik aurkitzen da. Zelulek nukleo bakarra edo bi dituzte, erdian kokatuta. Zuntzak ildaskatuak dira, adarkatuak, eta disko interkalarren bidez lotzen dira elkarri. Nahigabeko uzkurdura erritmikoa du, nerbio-sistema autonomoak erregulatua.

Muskulu Ehun Leuna

Zelula fusiforme luzangak dira, nukleo bakarrarekin, hau zelularen erdian kokatua. Zuntzek ez dute ildaskarik eta ez daude paraleloan antolatuta modu hertsi batean. Nahigabeko mugimenduak sortzen ditu, motelak eta iraunkorrak (adibidez, digestio-hodiaren uzkurdurak, odol-hodien uzkurdura).

Nerbio Ehuna: Neuronak eta Glia Zelulak

Bi zelula mota nagusik osatzen dute:

1. Neuronak: Nerbio-bulkadak sortu, transmititu eta prozesatzeko espezializatutako zelulak dira.
2. Glia-zelulak (neuroglia): Neuronak babestu, elikatu eta eusten dituzte, eta nerbio-sistemaren funtzionamendu egokian laguntzen dute.

Zelula Nukleoa: Egitura eta Osagaiak

1. Nukleoaren Bilgarria

Bi mintzez (kanpokoa eta barnekoa) osatuta dago. Bi mintzen artean mintzarteko gunea dago. Kanpoko mintza erretikulu endoplasmatiko pikortsuari (EEP) lotuta dago eta erribosomak izan ditzake. Bi mintzak poro nuklearrek zeharkatzen dituzte, zitoplasma eta nukleoplasmaren arteko substantzia-truke kontrolatua ahalbidetuz.

2. Nukleoplasma

Nukleoaren barne-ingurune urtsua da, eta bertan disolbatutako substantziak (proteinak, entzimak, nukleotidoak, ioiak, etab.) ditu osagai gisa. Kromatina eta nukleoloa bertan daude murgilduta.

3. Nukleoloa

Korpuskulu esferiko eta dentsoa da, mintzik gabea. Zelularen interfasean soilik ikusten da. Funtzio nagusia erribosomen subunitateak sintetizatzea eta mihiztatzea da.

4. Kromatina

DNAzko harizpiz eta proteinaz (histonez, nagusiki) osatuta dago. Nukleoplasman sakabanatuta aurkitzen da interfasean. Zelula zatitu aurretik (mitosian edo meiosian), kondentsatu egiten da eta egitura definituak eratzen ditu: kromosomak.