Altzairuzko ituna

1929KO KRISIA:1923 urtetik Aurretik Estatu Batuetan eta Europan krisia gertatuko zela adierazten zuten Ezaugarriak:langileen langabezia, nekazaritzako prezioen eta industriako Prezioen desorekan gainprodukzioa.Industrian eta nekazaritzan kontsumitzen zena Baino gehiago produzitzen zen eta soberakinak gero eta ugariagoak ziren, Aberastasunaren banaketa desorekatua;ikatzaren produkzioaren beheakada Izugarriaeta krisiaren lehenengo ezaugarriak ehungintzan,kapital ugaritasuna, Kontsumorako erabiltzen zen.

.2.1KRISIAREN ARRAZOIAK:

Aberastasunaren Banaketadesorekatua, produktuen gehiegizko eskaintza izan ziren New Yorkeko Bursaren hondamendia eragin zuten faktoreetako batzuk.Munduko produkzioa  gerra  Aurrekoa baino hadiagoa zenez eta eskaera txikiagoa, gainprodukzioaren Krisia gertatu zen

.A)NEKAZARITZAKO ETA INDUSTRIAKO GAINPRODUKZIOA:

1920ko hamarkadan Amerikako Estatu Natuetan produkzioaren hazkunde izugarria gertatu zen, Teknikan egindako berrikuntzen eta lanaen arrazoilanizazioaren Ondorioz.Kontsumo odasunak eta nekazafitza izan ziren teknika berriei ea 1925 Izandako uzta ugarie esker.Eskaintza eskaria baino handiagoa zen eta biztanleen %5ak zuen nazioa errentaren %33.Prezioek ez ziren igo urte horretan eta horren Ondorioz, etekinak mantendu ziren.

B)ESPEKULAZIO FINANTZARIOA:Burtsan diruarekin espekulatu egiten da, bankuek kapitala interes Altuan eta epe laburrean mailegatzen baitute.1926.Urtetik enpresek ez zituzten Etekinik sortzen, baina burtsako inbertsioak asko ugaritu ziren.Errezagoa zen Burtsako baloreetan inbertituz irabaziak lortzea enpresaren jardueran bertan Inbertituz lortzea baino.Akzioen eskar¡erak gora egitean kotizazioek gora egin Zuten, burtsako merkatuko eskaera eta eskaintzaren jokoak eraginda.Baloreen Eskaerak gro eta handiagoak zenez, akzioen jabeek etekinak lortzen zituzten Akzioak salduz.Jendeak kredituak eskatu zituen  Burtsan parte hartzeko. Burtsako baloreak oso ziurrak zirenez. Bankuetan Kredituetarako berme gisa onartzen zituzten.

2.2BURTSAREN KRAKA:

1929urteko krisia New Yorkeko burtsa eotzean hasi zen oso azkar hedatu zen, espekulazioa Konfiantzan  oinarritu baitzen eta Gahinbera gertatu zen toki gehienetan.

A)NEKAZARITZAKO ETA INDUSTRIAKO GAINPRODUKZIOA:1929 irailean burtsaren akzioak behera egiten ari Zela zirudien baina espekulatzaileek akzioak erosten jarraitu Zuten.Urriaren21etik saltzeko aginduak geroeta gehiago ziren eta baloreak Behera egiten hasi zen.Londresen diruaren prezioa igo zen eta Europako Kapitalak atera egin zituzten Nyeko burtsatik,Europara itzuliz.Horretarako Beharrezkoa zen akzioak diru bihurtzea eta milioika akzio jari ziren salgai, Akzioen balioa jeitsi egin zen.Baloreen eskaintza handia izan zenez, Kotizazioek behera egin zuten.Espekulatzaileek izutu egin ziren, Mesfidant<anagusitu zen eta denej lehenbailen saldu nahi zuten.Burtsako Kotizazioek beherantz jarraitu zuteb hurrengo urteetan eta kraka baino gehiao Izandako balioa 6aldiz murriztu zen

.B)BURTSATIK BANKUETARA: Banketzeak izan Ziren krakaren eragina nabaritu zuten lehenak.Mailegu asko eman zituzten Burtsan inbertitzeko,bain ezin izan zieten bankui dirual itzuli.Horen ondorioz, Banku askok 5000inguru ezin zioten aurre egin egoerari eta behera jo zuten

C)BANKUETATIK MERKATARITZARA,INDUSTRIARA ETA  NEKAZARITZARA : Bankuen porrotak Izan zuen ondoriorik, kredituak murriztu egin ziren Merkatatitzarako,industriarako eta nekazaritzarako.Ezin izan zuren produkzio Jardueretan inbertitu saltzen ez ziren produktuak pilatzen hasi ziren eta Prezioak eta mozkinak jeiten.Enpresak eta industriek itxi egin txuten eta Langabezia io zen.

D)KRISI EKONOMIKO EUROPAN:Ekonomiak eta liberalismo ekonomikoaren ereduak Europan zuten eraginez Ondorioz.Inportazio iparramerikarrak murriztu egin ziren eta Europako produktu Industrial batzuen eskaea txikitu egin zen.Kapital amerikarrak Europatik eraman Zituzten eta kontientea berraikitzeko beharrezko inbertsioak desagertu egin Ziren, Alemania izan zen kaltetuena 1924.Urtetik aurrera Estatu Batuetatik Mailegu asko jaso zituen.1931ko uztailean banku alemaniarrak itxi Ziren.Kapitalik,merkaturik gabe krisia mundu osora zabaldu zen.Japoniak baino Ez zituen eragotzi nahiz eta produkzioa genditu zen han.

2.3KRISIAREN ONDORIOAK

A)HONDAMENDI EKONOMIKOA: Industriak Sektoreakizan zuen krisirik handiena Eta produkzioa behera egin zuen nabarmen.Siderurgia eta automobilgintza izan Ziren krisiaren ondorio negatiboenak.Nekazariak ere krisiaren eragina jasan Zuten.Herritarek erosteko gaitasuna txikitu.Nekazaritzako produkzioa oso handia Zenez ekazariek uzta suntsitu behar izan zuten.Merkataritzan, nazioarteko prrot Handia izan zuen.Estatu askok neurri protekzionistak jarri zituen martxan, Barruko proktuak babestuz eta kanpokoak debekatuz.

B)ONDORIO SOZIALAK: Lanpostua asko Galdu ziren,langabezia haditzean eskaera murriztu egin zen eta gainprodukzio Egoeraren aurrean enpresa asko itxi zuten gainera biztanleri gehiena miseria Gorrian bizi zen.Jedea goses hiltzen zen bitartean nekazaritza inguruetan Gehiegizko produkzioan saltzen ez zuten produktuak suntsitu egiten zten.

C)ONDORIO POLITIKOAK: Krisiaren biktima Nagusiak, langabezian zeuden industriako langileak,nekazariak eta erdi mailako Klaseak,krisiaren ondorio politiko nagusia, erregimen parlamentarioek indarra Erabat galdu zuten eta diktaduraren adierazpen gogorrena sortu zen faxismoa

.2.4.KISIAREN KONTRAKO BORROKA: Krisiari aurre Egiteko soldatak murriztu zuten,Estatua ekonomian parte hartzen hasi Zen,kredituak eta moneta kopuru morrizten zuten

.A)KEYNESEREN PROPOSAMENAK :Keynes estatuaren Interbentzionismoan oinarritu zen krisiari irtenbide bat emateko,eskaria Sustatzea.Proposamen gehiago:gastu publikoak handitzea,moneta Gehitzea.Bestalde,rstatuak obra publikoetan inbertituko Zuen,komunikabideetan..Horrek eskaria sortuko zuen industrian langile gehiago Erabili beharko ziren.Ekimen pribatuaren garapena eta beste helburu bat Inflazioa kontralatzea zen.

.B)NEW DEAL:Keyneseren neurrien ezarpenari New Deal deitu izan zaio.1933tik urrera Politika ekonomiko interbentzionista bultzatu zuen Rooseveltek  kontsumoa,inbertsioa eta prezioen igoera Suspertzeko.Lara arautu egiin zen eta langabeentzat diru laguntzak,gutxiengo Soldatak ezarri ziren.Industriaren eta nekazaritzaren produkzioa mugatu egin Zen prezioak jeisteko.Ekonomia suspertu zen eta produkzioak ere gora egin Zuren, baina inbertsio pribatuek ez zituzten inbertsio publikoak ordeztu.

3.EGOERA POLITIKOA

3.1.MENDEBALDEKO DEMOKRAZIOAK:

Lehen mundu gerra Amaituta, krisia iritsii zen demokrazioa parlamentariora.Modu jarraitua Gobernatzeko ezintasunak eraluts zuen,ezengonkortaun politiko handia izan zen Garai horretan.Herrialdeen barneko ezegonkortasun politiko horri komunismoa eta Faxismoa erantsi behar ziren.Ondorioz, demokrazia ahulu egin zen eta Nazioarteko harremanak aldatu

A)FRANTZIA:Sistema Demokratikoa ere risian zegoen,herritarrek politika gero eta indar handiagoz Parte hartu nahi zutelako

.B)BRITAINA HANDIA:Mundu mailako inperio handi baten buru izan zen eta Europan ere Funtzesko potentzia izatera iritsi zen.1920ko hamarkadan gainbehera hazi Zen.1945ean Estatu Batuek nagusitasun hori kendu zioten arte.

 C) AEB: Bakartze politikoa eman zen, potentzia handia bihurtu baina isolamendu nahia,(ez versalles, ez nazioen elkartea,(wilson desprestigiatuta)), Europako zorrak kobratu behar, Dawes Plana, AEB-Alemania, alemania-Uk et Fr, Uk eta FR- AEB, AEB protentziatzeko. Loraldi ekonomikoa 1929arte-192crash- Roosevelt(New Deal). Kontserbadurismoa- sindikalismoaren kontrola, lege lehorra gangster

D)ALEMANIA:WEIMARKO ERREPUBLIKA:1919ko otsailean Wimarren konstituzioaren inguruko eztabaidak hasi Ziren eta azkenean Konstituzio berria onartu zen.Ordezkaritza modu Proportzionala ezarri zen eta horrela praktiika bi ganberrean gehiengo Absolutuak zabalak izatera eragotzi zen.Gerrak alemaniako ekonomian eragin Handia izan zuen.1924ean Dawes planal,kredituak+eskulan merkea+lan mugimenduen Kontrolak ekonomia igotzea lagundu zuen 1929arte.Rurh haranaren okupazioak Lucanorko itunak frantziarekin egoera lasaitu zuen.Ezegonkortasun politikoan Nazismoaren sorrera lortzen da eta espartakistenalderdi komunista erreprezioa RosaLuxenburgo hil zuten. Nazionalismoaren sorrera-municheko Putsch 1926-Mein Kampf.

FAXISMOAREN SORRERA:Benito Mussolini alderdi sozialistaren sektore erradikaleneko kide izan zen eta 1900ean bere nazionalismoarengaitik bota egin zuten1914an.1919an Fasci di Combattimento zeritzen taldeak dundatu zituen.Kaleak nahiko erraz kontrolatu Zuelako eldu zen gobernura Mussolini.1921.Urtean alderdi nazional faxista osatu Zuen garai bateko sozialistak eta kontserbadoreak bildu zituen.

ERROMAKO MARTXA:Italian greba eta manifestazio ugari izan zen eta gobernuak ezin zuen Egoera hura bideratu.1922.Urteko abuztuan greba orokorra egiteko deia egin zen Eta Mussolinik botere alderdi nazional faxistari uztea exijitu zuen.Istiluak Eta heriotzak saihesteko Victor Emmanuel IIIak Mussoliniri gobernua osatzeko Eskatu zion.

(MUSSOLINI BOTEREAN)ESTATU TOTALITARIOAREN EZARPENA:1922-1926ra bitartean ezarri zen Italian Totalitarismoa.1924an parlamentua desagertu egin zen era 1928az geroztik Kontseilu faxista Handiak ordezkatu zuen.

ESTATU KORPORATIBOA:Erregimenak klaseen arteko borrokaren desagerpena aldarrikatu Zuen  borrokak ekiditzeko,gizarte Eragileen arteko egitura bateratua zenhau da,koperatiboa.1927an lanaren Gutuna(nagusi eta langileak biltzen dituen sindukatua,estatuaren esku-hartzen Ekonomian..)

KANPO POLITIKA:Letran ituna sinatu zuten, esku-hartzea espainiako Gerra-zibilean(1936-39).Etiopia1936 eta Abanian1939an.Alemania eta Japoniarekin Ituna sinatu zuten39 an “altzaituzko ituna”izenekoa.

NAZISMOA:1921.Urtean alderdi nazia sortu zen alemanian.

ARRAZOIAK: Weirmarko errepublika ahula zen gainera komunismoarekiko beldurra izugarria zen 1914ko espartakisten iraultza saiakeraren ondoren. Herrialdea jasaten ari zen ekonomia arazoak ere oso kezkagaarriak ziren batez ere lehenengo mundu gerraren ondoren ordaindu beharreko kalte ordainak kontuan izanda, horrek gorrotoa sortu zuen. 1928urtean alderdiak izaera nazionala zeukan eta 29ko krisia aprobetxatuz 1932ko hauteskundeetan naziek gorakada izan zuten. Ondorioz koalizio gobernua sortu zuten alderdi kontserbadorearekin batera eta Hitler presiedente bilakatu zen. 1933

3.3.TOTALITARISMO SOBIETARRA:1924.Urtean Lenin hil zen,lidergoarengaitik barne borrokak hasi Ziren,(Stalin,Trosky..)Stalinek bere aurkariak herbesteratu zituen(trosky1929an Atzerrira bota).Stalinek iraultza errusiarra mugatu zuen”herri bakafreko Sozialismoa”izateko.Stalisnimoaren ezauarriak:Stalin figura goraipatu egin zen, Botere osoa bere esku gelditu zen.Desidentziaren errepresioa(purga Stalinistak),terrorearen politka aurkariak siberiako lan esparruetara bidaltze Zieten.Alderdi komunista gizarteko guztian kontrola zuen polizia berri bat Sortu zen.Ekonomiaren kontrol osoa TSESB errusiartu zuen.Arlo ekonomikoan, bost Urteko planak Gostpan 1927ezarri zuen, jabetza pribatua ezabatu zuen, nekazal Lurren derrigorezko kolektibizazioa ezarri zuen, garapen industrialari Lehentasuna eman zion, kontsumo ondasunei ez zion garrantzirik eman eta Produkzioa izugarri handitu zen ondainketan ondorio sozial larriak izan zituen.

.4.BERRIRO GERRARA BIDEAN:

A)PARISKO BAKE KONFERENTZIAREN ITZALA:Europako herrialdeen mapa berriro definitu Zituzten.Gobernu berrietan ahultasunak izan ziren eta kalte ordainak arazoak Sortu zuten.

B)NAZIOEN ELKARTEA:1920an Geneven helburuak, nazioarteko arazoak modu baketsuan Konpontzeko foroa egitea izan zen.Erronkak:nazioarteko indar oreka mantentzea, Komunismoaren eragina izan zuten eta bake akordioetako erabakiak hartzea eta Armagabetzea.Arazoak:Ez zituen estatu guztak bilten,AEB ez zen sartu SESBberandu1934an eta Alemania1926an.Potentzia irabazleak, UK,FR indar eta Eragin gehien zuten eta ez zuen izan erasoak geldiarazteko gai zen indar Militarrik.

C)NAZIOARTEKO KRISIAK:1929an krasahak ezegonkortasuna sortu zuen.Lurrak zabaltzea nahi Zuten,japonia,italia,alemania”bizi espazioa”.1931anjaponiak kontinentean Hedatzeko txinako Mantxuria probintzia hartu zuen.1934an Italia etiopian eta Abisinian sartu zen.36an, Renaniaren militaizazioa sortu zen eta 36tik-39ra, Italiaren eta alemaniaren esku-hartzea espaniar gerra-zibilan.

.2-.ALIANTZAK ETA EGOERA OROKORRA:2.1LERROKATZEA A)Ardatzeko potentziak:Ardatzeko indarrak, Alemania Japonia eta Italia ziren. Alemaniak eta Japoniak Antikomunisten ituna Sinatiu zuten. Eta 1939ko maiatzean, Alemaniak eta Italiak, Altzairuzko ituna Sinatu zuten eta abuztuan, Alemaniak ez erasotzeko ituna sinatu zuen SESBerekin.Kolaboratzaileak, Frantzia okupatuta, europa erdialdea okupaturiko Zenbait lurralde (Suedia, Espainia…)Alemaniak, Italiak eta Japoniak, itun Hirukoitza sinatu zuten eta laguntza politikoa eta militarra agindu zioten Elkarrri. Alemaniak, sistema militarista ezarri zuen Ardatzeko indarren artean Eta horrek laponiaren hedapen politikarekin batera, abertzaletasunaren goratze Fanatikoa ekarri zuen.B)Potentzia aliatuak:50 herrialde: Frantzia, Erresuma Batua, SESB(1941), AEB(1942) eta beste asko.

.3.2.GERRA MUNDURA HEDATU SESB ETA AEB:

A)SESBREN INBASIOA:bizargorri operazioa.1941ko ekainean SESD,en sartu zen fronte osozabal Batean, oso azkar.Leningrado,mosku eta stalingrado erresistentzia Lerroa.Stalinek agintea modo pertsonal batean hartu zuen.Industria osoa ural Mendietara atzeratu ziren eta kontraerso bat antolatu zuten.1943tik aurrera Errusiaren kontraerasoa geldiezina izan zen

.B)JAPONIAREN ERASOA:GERRAN SARTZEA:Meiji aroaren ondoren Japonia potentzia industriala sortu Zen lurralde berrien nahia.Hedapen prozesua gerra aurretik, korea1910,Mantxuko30txina31-45.Nazioarteko Hitzarmenak:bi baldintza:ardatzak japonia,italia,alemania FR UK koloniak Hartzeko.Ez erasotze ituna sinatu zuten SESB eta Japonia bizkarra lasai Edukitzeko sinatu zuten.Asian hedapen azkarra izn zuen,indotxina fratsesa,malasoa Eta singapur eta azkenik indonesia eta filipinak.1941 abenduan pearl Marbour,AEB gerrara.

4-GERRAREN ONDORIOAK:A)Demografikoak:55milioi hildako, 70milioi zauritu eta 30milioi Errefusatu ziren. Zergatik? Garapen teknologikoek eragin hadia izan zutelako Eta baita estrategia berriak erabiltzen hasi zirelako, hau da, hirien Bonbardaketa, sarraski esparruak, errepresioa, genozidioa.. Izan ziren. Horregatik, hildako kopurua, gerran parte hartu zuten baino handiagoa zen. Gerraren ondoren ureteetan, desoreka handiak egon ziren  sexu eta adinaren arabera.

B) Ondorio ekonomikoak:Galera material izugarria izan zen  eta Europar ekoizpen ahalmena suntsituta Gelditu zen. Europak nagusitasuna ekonomikoa erabat galdu zuen eta Estatu Batua Potentzia ekonomikoa bihurtu zen, hau da indarra hartu zuen. Gerra ostean Europa Berregiteko, Amerikarren laguntzak ezarri behar ziren,  Marshall planarekin.

C)Lurralde Aldaketa:Poloniari, SESBek ez zion uko egin “ez erasotze itunean” adosturiko Lurraldeari, ordainean Alemaniaren konura lurrak eman zion.SESBk,  Herrrialde baltikoak (LE, LI, EST), Besarabia Eta Polonia oiharen ekialdi bereganatu zituen.Japoniak konkistatutako luraldeak Eta  kiribil uharteak (SESBrentzat)  galdu zituen.Alemaniak, ekialdeko lurraldeak Galdu zituuen, aliatuen menpeko lan okupazioa eremuetan zatitu egin zen eta Berlinen ere.

D)Politikoak:Faxismoaren Amaeran politikoa,komusimoak prestigioa lortzen du eta europan askatzaile Bezala ere.Mundua bi blokeetan bantzen da, bi eredu politiko eta ekonomiko Desberdinetan banatu zen komunsta-totalitarioa eta kapitalista-demokratiboa eta Gerra hotsaru hasiera ematen zaio.Alemaniak erantzu zuen, Nurenberg-ko Epaiketan,nazioarteko gerra epaimenak gerra krimenen zenbait eantzule epaitu Ziten.

E)Bake Konferentziak:Jalta:Krimean Stalin,Rooselvelt eta churchil bildu ziren.Poloniaren Muga berriak adostu zuten, alemaniaren okupazioa adostu zuten eta SESB-k Askaturiko lurraldeetan eredu politikoa aukeratzeko askatasuna izango dute

.POSTDAMGO KONFERENTZIA:Alemania garaitu ondoren, aliatuak gerra ostea antolatu zuten, Stalin,Truman eta Atlee proagonistk berriak izan ziren.Alemaniaren kontrol Eremuak berresten zituen.Alemaiak ordaindu beharreko kalteordainak zehaztu Ziren eta japoniak zer baldintzetan errenditu behar zen zehazten da.Praktikan Eragin.Eremuak onartzen dira eta aliatuen arteko harremana gero eta okerragoa Zen.

SAN FRANTZISKO KONFERENTZIA:NBE sortzea adostu zen konferentzia honetan, beraien Helburuak hauek ziren, bakea bermatzea,gerra osteko ekonomiaren Berreskurapenean laguntza edukitzea, herrien autodeterminazio,deskolonizazioa, Inperio koloniak desegitea, gerra-hotzaren gerra periferikoak sortzea.