Alfontso XIII.aren Erregealdia eta Primo de Riveraren Diktadura: Espainiako Krisi Politikoa (1898-1931)

Alfontso XIII.aren erregealdia eta Primo de Riveraren diktadura

Restaurazioaren krisia: Alfontso XIII.aren erregealdian, Restaurazioaren sistema politikoaren oinarriak apurtu ziren. Monarkia behera egin zuen, eta autonomisten eta konfederalisten eskuineko mugimenduek indarra hartu zuten.

Primo de Riveraren diktadura babestu zen, "Jainkoa, Aberria eta Jabetza" leloa defendatuz.

1. Alfontso XIII.aren erregealdia eta krisia

1.1. Errejimenaren krisia

1898ko krisiak erregenerazionismoa sortu zuen. Intelektualek eta politikariek sistema berritzeko eskatu zuten. Dámaso Berenguerren gobernuak txandakako sistema babestu zuen.

1.2. Egoera ekonomiko eta politikoa

• Ekonomia: Pobrezia nekazaritzan, industria aberastu gabe, langile klasea hazi zen.
• Langile mugimendua: Sindikatuak eta sozialismoa garatu ziren, eta anarkismoa ere indartu zen.
• Nazionalismoa: Nazionalismo katalana eta basatiarra garatu ziren.

1.3. Txanda sistemaren amaiera

Cánovas eta Sagasta hil ondoren, txanda sistema behera egin zuen. Pistolerismoa (terrorismoa) agertu zen, eta patronalek ugazabaren zerbitzura zeuden terroristak kontratatzen zituzten. Atentatuak egiteko ohiko prozedura bihurtu zen.

1.4. Donostiako Ituna eta Jacako jaikialdia

Donostiako Ituna eta Jacako jaikialdia, batasun politikoaren eta autonomiaren aldeko mugimenduak indartu zituzten.

2. 1917ko krisia

1917ko uztailean protestek monarkia arriskuan jarri zuten. Gobernu kontzentrazioa eratu zen, "Kontzentrazio gobernua" izenez ezagutua, parlamentuko kideez osatua, kasu larrietan.

2.1. Hautestun deia eta kazikismoa

1931ko otsailean, erregeak hauteskunde deia egin zuen. Kazikismoa oligarkien zerbitzura aritzen zen jaunen jarduna zen, eta herritarren boterea murrizten zuen.

3. Primo de Riveraren diktadura (1923-1930)

1923an, Miguel Primo de Riverak diktadura ezarri zuen, eta txanda sistema amaitu zuen.

3.1. Direktorio militarra

• Gorteak desegin zituen eta ordena publikoa ezarri zuen.
• Ogasuna saneatu zuen eta herri lan handiak egin zituen.
• Marokoko gerra amaitu zuen.
• 1924an, alderdi politiko bat sortu zuen (Unión Patriótica).

3.2. Oposizioa eta diktaduraren amaiera

Oposizio zibila eta politikoa handitu zen, eta azkenean diktadura amaitu zen 1930ean.