1812ko Espainiako Konstituzioa: Liberalismoaren Lehen Saiakera
1812ko Espainiako Konstituzioa
Sarrera: Espainiako Konstituzioa 1812an Cádizko Gorteek onartu zuten. Espainiako Gorteak hiru hemisferiotako espainiar guztientzat osatu ziren, eta gehienak liberalak ziren. Dokumentu horrek Espainiako lurraldearen oinarri legegilea azaldu zuen.
Testuingurua
1812ko martxoaren 19an, Napoleonen Frantziaren aurkako Independentzia Gerran, Cádizko Gorteek lege-testua onartu zuten. Frantziarrek hegoaldea soilik okupatzen zuten, eta horregatik Gorteak han bildu ziren. Erregea alde egin zuenez, herriak gidaritza hartu zuen. Batzorde Zentral Gorenak, Cádizen bilduta, Gorteen deialdia egin zuen konstituzioa idazteko.
Printzipio nagusiak
Subiranotasuna: Subiranotasuna nazioan dago, eta Gorteak sufragio bidez aukeratutako ordezkariek osatzen dute. Botere banaketa absolutua apurtzen da, baina erregeak betearazle funtzioa izango du (15., 16. eta 17. artikuluak).
Zergak: Guztiek ordaindu behar dute zerga (8. artikulua).
Erlijioa: Erlijio katolikoa (12. artikulua).
Kolonien egoera: Amerikako lurraldeak herrialde honen menpe daude (1. artikulua).
Gobernu sistema: Espainiako gobernu sistema monarkia izango da, herentziaz jasoa (14. artikulua).
Gorteen eta legeen funtzioa
Gorteak herritarren ordezkariz osatutako erakunde politikoa dira. Legeak egiten dituzte, bi ganberatan.
Konstituzioa da estatu edo lurralde baten jarduera politiko, sozial eta ekonomikoa osoki erregulatzen duen araua.
Historia-testuingurua
1807an, Espainia eta Frantzia hitzarmen bat sinatu zuten Portugal inbaditzeko eta banatzeko. Hala ere, Aranjuezeko matxinadaren ondoren, Godoy kargutik kendu zen eta Carlos IV.a bere semearen alde abdikatu zuen. Ondoren, Frantziak tronua berreskuratu nahi zuen, baina Napoleonek José Bonaparte jarri zuen eta Baionako Estatutua ezarri zuen. Horrek Independentzia Gerra piztu zuen.
Gerraren bigarren fasean Gorteak bildu ziren. Lehen fasean, Napoleonen tropek erresistentzia aurkitu zuten, eta Ebro ibaiaren atzealdera bultzatu zituzten. Bigarren fasean, Napoleon menperatzeko helburuarekin etorri zen, baina gizartea Independentzia Gerran murgilduta zegoen. Ihesean, Cádizen babesa aurkitu zuten, eta programa iraultzailea aurrera ateratzeko ahaleginak egin zituzten.
Batzorde Zentrala Cádizen bildu eta 1810ean erregentzia taldeari utzi zion lekua. Erregentziaren gobernu definitiboa bost kidez osatu zen, konserbadoreak ziren gehienak. Gorteak 100-300 kidez osatu ziren, erdiko klaseko kide intelektualak zirenak.
Bi joera nagusi
Liberalak berrikuntza iraultzaileen alde zeuden. Absolutistak, berriz, ordena monarkikoa mantendu nahi zuten. Gorteek hainbat dekretu ezarri zituzten:
- Inprimategi askatasuna, baina zentsura batzuekin.
- Inkisizioa abolitu, baina herejiagatik kartzela zigorrak ezarri ahal izan zirelarik.
- Jaurgoa abolitu, baina jaunak jabe absolutuak izaten jarraitzen zuten.
- Jaunen askatasuna kontratatzeko nekazaritzan eta fabriketan.
Testu luzea izan zen, eta legegileek bizitza politikoari eta herritarren eskubideei lotutako arazo guztiak xehetasunez arautu zituzten.
Konstituzio liberalaren oinarriak
Konstituzio liberala izan zen, baina egoera berezia zela eta, tradizioak eta mugak ezarri zitzaizkion liberalismoaren ideiei.
Subiranotasuna nazioan: 3. artikuluak dio subiranotasuna nazioan dagoela, eta nazioari dagokiola funtsezko legeak ezartzeko eskubidea.
Kolonien autonomia: Koloniek ez zuten autonomia eskubiderik. Hortaz, Napoleonen gerrak amaitzean, independentziarako bidea praktikan egin zen.
Ordezkaritza sistema
Aurreko Gorteetan estamentala zen ordezkaritza. Orain, aukeratutako diputatuek nazio osoa ordezkatzen dute.
Botere banaketa
- Legegilea (15. artikulua): Gorteen esku, erregeak legeak aldarrikatzeko pribilegioa eta beto eskubidea izanik.
- Betearazlea (16. artikulua): Erregearen esku.
- Judiziala (17. artikulua): Justizia Auzitegiaren esku.
Berdintasuna eta oinarrizko eskubideak
Berdintasuna: Lege aurrean guztiak berdinak dira.
Oinarrizko eskubideak (371. artikulua): Askatasuna, inprimatzeko eta argitaratzeko, zenbait mugarekin.
Muga eta kontradikzioak
Gerra egoera zela eta, konstituzioak Espainiako Historia Erreginaren hainbat puntu zituen, liberalismoaren oinarrizko printzipioekin kontraesanean:
- Monarkia: Monarkia suntsitu nahi zen, baina monarkia borbondarra onartzen zen, eta monarkia heredagarria definitu zen (14. artikulua).
- Izaera konfesionala: Erlijio askatasunik ez zegoen; erlijio katolikoa oficiala zen (12. artikulua).
- Foru erregimenak: Ez ziren aipatzen.
- Oinarrizko eskubideak: Mugekin aitortzen ziren (371. artikulua).
Amaiera eta ondorioak
Konstituzioa indarrean egon zen leku gutxitan, Frantziako-Baionako Estatutuaren ondoren. Gerra amaitu zenean, Fernando VII.a itzuli zen eta absolutismoa ezarri zen. Militarrak oposizioan agertu ziren Espainiako Historia Erreginaren berrezarpenaren aurka. 1820an estatu kolpe bat garaitu zen eta hiru urtez liberalismoa egon zen, Europako laguntzarekin.
Konstituzioa 1812-14 eta 1820-23 bitartean egon zen indarrean. Liberalismoaren lehen saiakera izan zen, eta XIX. mendean liberalen ikur bihurtu zen, baita hurrengo konstituzioen oinarri ere.