Geografia eta Gizarte Zientzien Definizioak

Geografia eta Kartografia

• Geografia: Lur azalean gertatzen diren izadi, biologia eta giza gertaerak aztertzen dituen zientzia da.
• Mapa: Fenomeno edo gertaera erreal baten abstrakzio sinbolikoa da, hura azaltzeko, aztertzeko, interpretatzeko eta balioesteko erabiltzen dena.
• Paisaia: Lurralde baten kanpoko fisonomia da. Faktore naturalen (erliebea, flora, fauna) eta giza faktoreen (jarduera ekonomikoak eta kulturalak) elkarreraginaren emaitza da.

Europar Batasuna

• Erromako Ituna: 1957an sinatutako EBren bi hitzarmenetako bat da. Lehenak Europar Merkatu Bateratua ezarri zuen eta bigarrenak Energia Atomikoaren Europar Elkartea sortu zuen. Herrialde sinatzaileak hauek izan ziren: Mendebaldeko Alemania, Belgika,

1. Atmosferaren eta Hidrosferaren Dinamika

Zona ekuatorialean ura poloetan baino beroagoa dagoenez, aire korronteak eta itsaslasterrak sortzen dira. Horri esker, zona ekuatorialetako eta latitude altuetako tenperatura-aldea txikitzen da.

Zirkulazio atmosferikoa

Atmosferan sortutako aire-lasterrek aire beroa ekuatoretik poloetarantz eramaten dute, haizea izeneko agentea sortuz. Atmosferan sortutako konbekzio-korronteek aire-masak sortzen dituzte, eta haiek elkar ukitzen duten zonetan klima bereziak sortzen dira, klima-zonak eratuz. Zazpi klima-zona desberdin daude, ekuatorearen bi aldeetan simetrikoki banatuta:

• Zona epeletan, klima euritsua.
• Zona intertropikaletan, oso euritsua.
• Zona tropikal eta polarretan, oso euri gutxi.

2. Edafizazioa eta Lurzoruaren

Lurraren Kanpo Dinamika

Meteorizazioa

Meteorizazioa agente atmosferikoek eragindako prozesu multzoa da, eta harriak zatikatu eta sakabanatu egiten ditu.

• Meteorizazio mekanikoa: Dilatazioen eta uzkurduren ondorioz, ura izozteak harrietan eragindako esfortzuen ondorioz eta erortzen diren beste harri batzuekin talka egitearen ondorioz harriak zatikatzen direnean gertatzen da.
• Meteorizazio kimikoa: Harriak osatzen dituzten mineralak zenbait erreakzio kimikoren eraginez aldatzen dira, eta horren eraginez, harriak zatikatu egiten dira.
• Meteorizazio biologikoa: Izaki bizidunek eragiten dute. Izaki bizidunek harriak apur ditzakete, landareen sustraiek, batik bat; izan ere, harrien arrakaletan sartu eta presioa egiten dute, eta horren ondorioz, harriak zatikatu

Hezetasun Erlatiboa eta Ihintz-puntua

Airearen hezetasuna atmosferan dagoen ur-lurrunaren ondorio da. Zenbat eta airearen tenperatura handiagoa izan, orduan eta ur gehiago eduki dezake lurrun moduan (g/m³). Alderantziz, tenperatura jaisten denean, aireak ezin du hainbeste ur eduki lurrun moduan.

Ondorioz, ur kopuru bat kondentsatzen da.

• Hezetasun absolutua: ur-lurrun kantitatea aire-bolumen unitate bakoitzeko.
• Hezetasun erlatiboa: airean dagoen hezetasunaren % (ur-lurruna), jakin batean egon daitekeen hezetasun maximoa 100 izanik.
• Ihintz-puntua: aire-bolumen batean dagoen ur-lurrun masa bat kondentsatzen hasten den tenperatura (hezetasun erlatiboaren %100era iristeagatik).
• Saturazio-kurba: tenperatura bakoitzean, aire-masak izan dezakeen gehienezko

Energia Iturriak

Berriztaezinak

Gizakiaren denbora-eskalan berritzen ez diren energia-iturriak dira. Lurrean dute jatorria eta oso prozesu geologiko geldoen bidez eratzen dira, milioika urtetan.

Abantailak

• Energia-iturri hauen ustiapenerako ohiturak eta teknologia oso garatuta daude.
• Energia-iturri hauen errendimendua oso ona da.

Desabantailak

• Berriztaezinak dira eta agortzen diren baliabideak dira.
• Hondakinak sortzen dituzten energia-iturriak dira; beraz, ingurumen-inpaktuak eragiten dituzte.
• Toki edo eskualde zehatz batzuetan bakarrik agertzen diren baliabideak dira; beraz, beste eskualde batzuekiko menpekotasun handia sortzen da.

Erregai Fosilak

Abantailak

• Munduan erabiltzen den energia gehiena iturri hauetatik lortzen da.

Desabantailak

• Erretzearen ondorioz,

Urbanizazio Proiektuak: Lur Mugimenduak eta Egiturak

Lur Mugimenduak eta Lurzoru Motak

Lurzoru Motak Induskagarritasunaren Arabera

• Arrokak
• Bitartekoak: Zatikatutako arrokak edo lur trinkoagoak.
• Lurrak: Lurzoru bigunak.

Betelanak eta Lubetak Egiteko Lurzoruak (PG 3/75)

Betelanak eta lubetak (terraplén) egiteko balio duten lurzoruak:

• Lurzoru desegokiak.
• Lurzoru onargarriak: CBR > 3.
• Lurzoru aukeratuak: CBR > 10 edo CBR > 20 (*).

Arbetak (Pedraplén) Egiteko Arrokak (PG 3/75)

• Arroka egokiak.
• Arroka desegokiak.
• Aurretiko azterketa behar dutenak.

Zangak Egokitzeko Lurzoruak

• Lurzoru egonkorrak.
• Lurzoru ez-egonkorrak.

Lur Mugimenduen Prozesua

• Aurretiko Jarduerak:
  • Hiri-zerbitzuen ezabaketa.
  • Landaretzaren ezabaketa eta orubearen garbitzea.
• Indusketa:
  • Aurretiko

Sarrera

EAE lurralde menditsua da benetan, mutur batean Pirinioak eta bestean Kantabriar Mendilerroa baititu. Biek bat egiten dute euskal lurraldean. Sakonuneak, ipar-mendebaldetik, Ebroko fosa tektonikoa zeharkatzen duen geosinklinal kretazeo handi bati jarraitzen dio. Izan ere, harri sedimentario detritikoak dira (hareharriak, buztinak eta margak); bestetik, kareharrizko mendigune karstifikatuak agertzen dira, erliebe malkartsu eta garapen urriko lurzoruak sortzen dituztenak.

Mendi Nagusiak eta Uren Banalerroa

Altuenak (Aitxuri, Gorbeia, eta Ganbo) Kantauri eta Mediterraneoko uren banalerro diren kareharrizko mendietan daude. Banalerro horretatik kanpo, Arabako Errioxa Arabako gainerako eskualdeetatik bereizten duen Toloño-Kantabriar mendikateak...

Lurra

Lurra Aztertzeko Metodoak

Uhin Sismikoen Portaera

Uhin Sismiko Motak

Goi Lautada: Bilakaera Geologikoa eta Unitateak

1. Goi Lautada

Bilakaera Geologikoa

Aro Primarioan sortu zen, orogenesi hertziniarrean sortutako Mendigune Hesperiko zaharraren higaduraren ondorioz. Aro Tertziarioan, Goi-lautadaren zati handi bat deformatu eta suntsitu egin zen alpetar orogenesian. Hori dela eta, hiru unitate bereiz daitezke:

• Antzinako zokalo paleozoikoa
• Barruko mendilerroak
• Barruko arro sedimentarioak

a) Antzinako Zokalo Paleozoikoa

Iberiar penintsularen mendebaldean bakarrik dago agerian gaur egun. Higadurak zokaloa estaltzen duten material tertziarioak suntsitu ditu, eta material silizeo primarioak agerian geratu dira: granitoa, arbela eta kuartzita.

• Penilautadak: Erliebe lauak dira. Granitoaren gainean modelatutakoak arbelaren

Arrisku Naturalak Iragartzeko Moduak

Arrisku naturalak iragartzea funtsezkoa da kalteak minimizatzeko. Hainbat adituk eta tresna teknologikok laguntzen dute horretan:

• Meteorologoek: Meteorologia sateliteen datuak aztertuz, euri zaparradak non eta noiz izango diren jakin eta uholdeak iragarri ditzakete.
• Sismografoek: Lurraren mugimendua aztertzen dute tresna teknologikoekin, lurrikarak hautemateko.
• Bolkanologoek: Sumendien mapak egiten dituzte eta informazioa argitaratzen dute biztanleria jakitun egoteko, erupzioak aurreikusteko.
• Ozeanografoek: Ozeano Barean tsunamiak hautemateko sistema bat dute, eta beste ozeano batzuetan ere ezarri nahi dute.

Biokutsadura: Arazo Bakarra Ote?

Biokutsadura ez da arazo bakarra, baizik eta konplexua eta globala. Substantzia...