XX. Mende Hasierako Euskal Literatura eta Baliabide Poetikoak

XX. Mende Hasierako Euskal Literaturaren Testuingurua

XX. mendearen hasieran, euskal gizarte eta kulturan aldaketa nabarmenak gertatu ziren, tradiziotik modernitaterako bidean. Garai honetako ezaugarri nagusiak honako hauek izan ziren:

• Abertzaletasunaren gorakada: XIX. mendeko Lore Jokoen ildotik, euskal kulturaren eta nortasunaren aldeko mugimendua indartu zen. Jaialdi eta ekimenen bidez egitura sendoagoa eman nahi izan zitzaion.
• Euskal aldizkarien ugaritzea: Prentsak garrantzi handia hartu zuen, eta hainbat aldizkari sortu ziren, hala nola Euskal Erria, Ibaizabal, eta Euskara, besteak beste.
• Sabin Aranaren eragina: Haren ideiek, bereziki hizkuntzaren garbizaletasunak, eragin sakona izan zuten garaiko idazle eta kultur eragileengan.
• Ohiko gaiak literaturan: Baserria, erlijioa eta aberria izan ziren gai nagusiak idazlan askotan.
• Olerkigintzaren berrikuntza: Poesian, forma eta ahapaldi mota berriekin esperimentatu zen.

Aipagarriak diren Idazle Batzuk

Garai honetako idazleen artean, aipatzekoak dira:

• Emeteria Arrese: Joera epikotik hurbil kokatzen den idazlea.
• Satarka: Samurtasun lirikoari buruz idatzi zuen.
• Jautarkol: Barne lirikara hurbildu zen, kontakizunetik ihes eginez.

Literatur Baliabide Nagusiak

Hots edo Fonemetan Oinarritutakoak

Neurria

Silabek duten metrika edo tamainari deitzen zaio.

Erritmoa

Entonazioaren bitartez emandako segida da.

Errima

Bertso edo ilararen azken hitzeko azken silabaren errepikapena da. Bi motatakoa izan daiteke:

• Errima kontsonantea: Azken silaba osoa errepikatzen denean ematen da.
• Errima asonantea: Azken silabako bokalak bakarrik errepikatzen direnean ematen da.

Onomatopeia

Hizkuntzatik edo naturatik hartzen diren hotsak dira, esanahi zehatzik ez dutenak.

Aliterazioa

Letra bat nabarmendu nahi denean erabiltzen den baliabidea da; hau da, fonema beraren errepikapenari esaten zaio.

Morfosintaxian Oinarritutakoak

Hitzak Erantsiz Egiten Direnak

Pleonasmoa

Esaldiari indarra emateko antzeko hitzen erabilerari esaten zaio.

Sinonimia

Sinonimoen bitartez nahi dugun ideia nabarmentzeari deritzo.

Epitetoa

Ideia nabarmentzeko beharrezkoak ez diren hitzen pilaketa da, arrazoi estilistikoengatik erabilia.

Hitzak Kenduz Egiten Direnak

Elipsia

Hitzak edota esaldiak kentzeari deritzo. Nahiz eta osagaiak desagertu, ulermena egokia izatea ziurtatu behar da. Eguneroko bizitzan edota bertsolaritzan oso erabilia da baliabide hau.

Asindetona

Olerkiari bizitasuna emateko juntagailuak kentzeari esaten zaio.

Hitzak eta Sintagmak Errepikatuz Eginak

Polisindetona

Beharrezkoak ez diren juntagailuak erabiliz lasaitasuna edo astuntasuna adierazteko erabiltzen da.

Anafora

Esaldiak edo bertso-lerroak hitz-multzo berdinaz hastea da.

Bihurkia

Kateaketak baino lotura estuagoa ezartzen duen errepikapena da.

Eratorketa

Erro berdineko hitzak esaldi berean jartzea da.

Kateaketa

Lerro-bukaerako hitzarekin hurrengo lerroko esaldia hastea da.

Paralelismoa

Bertso, lerro edo perpaus batzuetan egitura sintaktiko bera errepikatzea da.

Hiperbatona

Esaldiaren ohiko ordena logikoa aldatzea da, hitz edo ideia bat nabarmendu nahi delako.

Maila Semantikoan Oinarritutakoak

Konparaketa (edo Simila)

Bi elementuren arteko antzekotasuna adieraztea da, lotura-hitz esplizitu baten bidez (bezala, moduan, antzeko, baino ...ago...).

Metafora

Elementu erreal bat beste elementu irudizko batekin identifikatzea da, bien arteko antzekotasunean oinarrituta, baina konparaketako loturarik gabe.

Sinboloa

Ideiak, kontzeptuak edo sentimenduak labur adierazteko erabiltzen diren irudiak edo elementu konkretuak dira, kulturalki edo testuinguru jakin batean esanahi berezia hartzen dutenak.

Sinestesia

Zentzumenen arteko pertzepzioak nahastea da, lotura objektiborik ez duten sentsazioak elkartuz (adibidez, "hots garratza").

Sinekdokea

Zatia osoaren ordez (edo alderantziz), edo materia objektuaren ordez (edo alderantziz), edo singularra pluralaren ordez (edo alderantziz) erabiltzea da.

Metonimia

Bi terminoren arteko hurbiltasun-erlazioan (kausa-efektua, edukiontzia-edukia, egilea-lana, lekua-produktua, etab.) oinarrituta, bata bestearen ordez erabiltzea da.

Hiperbolea

Esan nahi dena indartzeko errealitatea gehiegikeriaz handitzea edo txikitzea da.

Pertsonifikazioa (edo Prosopopeia)

Gizaki ez diren izakiei (animaliei, gauzei, ideiei) giza ezaugarriak, sentimenduak edo gaitasunak egoztea da.

Kontrastea (edo Antitesia)

Aurkako ideiak, hitzak edo esamoldeak elkarren ondoan jartzea da, bien arteko aldea nabarmentzeko.

Mailaketa (edo Gradazioa)

Ideiak edo kontzeptuak ordena jakin batean (goranzko edo beheranzko intentsitatean) mailakatzea da, mezua argiago edo indartsuago helarazteko.