XIX. mendeko Espainiako Historia: Karlistaldiak eta Foruak

XIX. mendeko krisi politikoa eta foruen bilakaera

Gerra Karlista irabazi ondoren, testuinguru juridiko berri bat sortu zen. 1840 eta 1843 artean, estatu-kolpe baten ondorioz, erregeordetza ezarri zen. Garai hartan, programa progresista aplikatzen saiatu ziren, foruak murriztu eta berdintasuna lortu nahian. Hala ere, lau probintzien kontrako jarreraren aurrean, ez ziren ausartu aldaketa sakonak egitera, eta legeak berridatzi zituzten lehengo batzuk mantenduz.

Lehen Karlistaldia (1833-1839)

Gatazka honek hiru fase nagusi izan zituen, familia-arazo batetik absolutisten eta liberalen arteko talka politikora igaroz:

• 1. fasea: Foruak Euskal Herriko lege-bildumetan eta lau probintzietan finkatu ziren.
• 2. fasea: Herriaren eta pribilegiatuen babesa foruei; burgesia, ordea, kontra agertu zen.
• 3. fasea: Karlisten eta liberalen arteko borroka ideologikoa.

Esparteroren Erregeordetza (1840-1843)

Espartero modu autoritarioan gobernatzen hasi zen, eta horrek ez zuen inor gustura utzi. 1841ean, moderatuek boterea lortu zutenean, legeak murrizten saiatu ziren baina kargutik kendu zituzten. Azkenean, Nafarroako foruak mantendu ziren, baina beste hiru probintzietan (Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia) kendu egin zituzten.

Nafarroako Lege Itundua

Liberal moderatuek hauteskundeak irabazi ondoren, alderdi karlista sortu zen eta Espainiako gobernuarekin negoziatzen hasi ziren. Honen ondorioz, Nafarroari eskubide batzuk kendu zitzaizkion (erreinu izaera eta soldadutza), baina udal eta finantza-eskumenak mantendu zituzten. Liberalek boterea galdu zutenean, karlistek ez zuten Lege Itundua onartu.

Seiurteko Demokratikoa eta 1868ko Iraultza

1869ko testuinguruan, estatu-kolpe baten ondoren, Seiurteko Iraultzailea hasi zen. Herrialdea garatzeko ahalegina egin zen eta Konstituzio berri bat idatzi zen. Hauteskundeetan zazpi talde politikok lortu zuten ordezkaritza, sufragio unibertsalaren bidez (Espainiako lehena). Liberalak izan ziren garaile, baina gehiengorik gabe, beste alderdien laguntza behar izan zuten.

Isabeldar sistemaren zatiketa

1856an moderatuek boterea berreskuratu eta 1845eko Konstituzioa ezarri zuten. Batasun Liberala (Unión Liberal) sortu zen eta 1863ra arte elkarrekin gobernatu zuten, ideia ekonomiko progresistak eta antolakuntza moderatua uztartuz. Batasuna hautsi zenean, progresista erradikalek, demokratek eta errepublikanoek jarrera iraultzaileak hartu zituzten.

Euskal Herrian, egoera baretu egin zen foruzaleak eta karlistak liberal moderatuengana hurbildu zirenean. 1866ra arte oparoaldia egon zen esportazioei esker, baina ondoren krisi ekonomikoa iritsi zen gainprodukzioaren ondorioz.

1868ko Iraultza: "La Gloriosa"

Liberalek, demokratek eta errepublikanoek bat egin zuten Isabel II.a eta moderatuak boteretik kentzeko. Europan errege liberal progresista baten bila hasi ziren. 1869ko Konstituzioa oso aurrerakoia izan zen, honako ezaugarriekin:

• Botere zatiketa eta subiranotasun nazionala.
• Sufragio unibertsala.
• Giza eskubideen aldaketa eta zabalkundea.

Hala ere, gobernuak arazo askori aurre egin behar izan zien: moderatuen kontrako jarrera, errepublikanoen aldarrikapenak, karlisten beldurra foruak galtzeko, eta Kubako independentzia gerraren hasiera.