Platon: Ideien teoria, ezagutza eta hilemorfismoa

Ideien teoria: dualismo ontologikoa

Bi errealitate desberdin existitzen direla azpimarratzen du Platonen usteak: mundu sentikorra eta ideien mundua. Mundu sentikorra zentzumenekin ezagutzen duguna da —etengabe aldatzen dena, inperfektoa eta hilkorra—; ez da benetako errealitatea. Ideien mundua, aldiz, molde perfektuen eta betierekoen mundua da eta ezin da zentzumenez ezagutu. Mundu sentikorreko izate guztiak ideien munduko molde perfektuen kopia inperfektuak dira.

Mundu sentikorra

• Zentzumenekin pertzibitzen dena.
• Etengabeko aldaketan dago.
• Inperfektoa eta hilkorra da.

Ideien mundua

• Molde perfektu eta betierekoak ditu.
• Ez da zentzumenez ezagutu daitekeen mundua.
• Mundu sentikorreko gauzak molde horien kopiak baino ez dira.

Ezagutza: dualismo epistemologikoa

Ezagutzeko bi modu daude: zentzumenek emandako iritziak (doxa) eta arrazoiaren bidez lortzen den benetako ezagutza (episteme). Benetako errealitatea ezagutzeko ezin gara soilik zentzumenen gainean fidatu, izan ere sentsazioek gauzak etengabe aldatzen direla erakusten digute. Doxa zentzumenetatik datorren iritziari deritzo; episteme, berriz, arrazoimenaren bidez lortzen den ezagutza da, kontzeptu unibertsaletan oinarritua.

Ezagutza eta dialektika

Benetako ezagutza arrazoimenaren bidez lortzen da: kontzeptu unibertsalak aztertzen eta dialektika —arrazoia erabiliz galdera eta erantzunen bidez— egiten dira. Platonentzat ez da posible nahita gaizki jokatzea: gaizki jokatu duenak ez du ongia ezagutzen.

Dualismo antropologikoa: gorputza eta arima

Gizakia bi osagaiz osatuta dago: arima eta gorputza. Arima ideien mundukoa eta betierekoa da; gorputza, berriz, arimaren kartzela eta mundu sentikorreko osagaia. Arima ideien munduko ideiak ezagutzen ditu, baina gorputzean giltzapetzen da eta oroitzapenak ahaztu egiten zaizkio. Gogoratzeko desioa maitasuna da —betidanik jakin duguna gogoratzea.

Arimaren egitura

Arimak hiru zati ditu, Platonen arabera:

• Sumina (txuria)
• Irritsua (beltza)
• Arrazoizkoa

Arlo arrazionalak gidatu behar du nortasuna, modu sendo eta neurritsuan.

Bertuteak eta hiri ideala

Platonen hiri idealean aristokrazia espirituala da gobernatzeko eredua. Hirian klase ezberdinak daude: produkzioan aritzen direnak, zaintzaileak eta gobernariak. Gobernariek ondgiaren ideia agerian jarri behar dute eta ordena eta harmonia mantendu. Hau da hiri idealearen egitura.

Ongia: azken helburua

Ongiaren ideia Platonen sisteman da gorena. Ongiak beste idei guztiak ikusgarri egiten ditu —eguzkia bezalakoa—. Ideia unibertsalak existitzen direnez, sofisten erlatibismoa kritikatzen du. Platonentzat ez da posible nahita gaizki jokatzea; gaizki jokatzen duenak ez du ongia ezagutzen eta, beraz, ez da bertuteskorra.

Platonen ideien teoriari kritika: hilemorfismoa

Platonen aurkako kritiketako bat hilemorfismoa da. Hilemorfismoaren arabera mundu sentikorra da errealitate bakarra eta zentzumenei jarraituz deskubritzen da. Ez dago guztiz gure adimenean memorian dagoen ezer; esperientziek ematen dizkigute ezagutzak.

Materia eta forma

Hilemorfismoak dio existitzen den guztia bi osagairen konbinazioaz osatuta dagoela: materia (materiala) eta forma (esentzia). Nola azaldu aldaketak? Objektu bat ez da soilik orain dena, baita izan daitekeena ere. Objektuaren bi egoerak hauek dira: forma (orain duen izaera) eta potentzia (izan daitekeenari lotuta).

Ondorio konparatiboa

Ondorioz, hilemorfismoaren ikuspegitik, zentzumenekin pertzibitzen dugun mundu hau da errealena, eta aldakortasuna da mundu horren ezaugarri nagusia.