Pentsamendu Politikoaren Oinarriak: Demokraziatik Distopiara

Demokraziaren Sorburua

K.a. VI.-V. mendeetatik K.a. 322. urtera arte iraun zuen Atenasen, Mazedoniak lurraldea konkistatu eta demokrazia deuseztatu zuen arte.

Atenasko Demokrazia Zuzena

Atenasko demokrazia zuzeneko demokrazia zen: herritarrek zuzenean parte hartzen zuten, bitartekaririk eta ordezkaririk gabe, legegintzan eta gobernuan.

Demokraziaren Hutsuneak

Hala ere, hutsune nabarmenak zituen:

• Eskubide eta pribilegio demokratikoak biztanleen laurden batek soilik zituen.
• Emakumeek, metekoek (atzerritar egoiliarrek) eta esklaboek ez zuten bozkatzeko eskubiderik.
• Demagogoek gehiengoaren iritzia manipula zezaketen, beren nahia inposatuz.

Sofistak: Demokraziaren Maisuak

Atenasen sofistak nabarmendu ziren demokraziaren maisu gisa:

• Asko atzerritarrak ziren eta ez zuten hiriko politikagintzan parte hartzeko eskubiderik, baina atenastarrek haien ideiak gogo biziz hartu zituzten.
• Lehen maisuek oratoria irakasten zuten: hitza egoki erabiltzen jakitea.
• Erlatibismoa (egia absoluturik ez dagoela) eta konbentzionalismoa (gizarteko balioak, arauak eta instituzioak pertsonen akordioen emaitza direla, eta ez jainko-jainkosengandik etorriak) defendatzen zuten.

Sofistak vs. Sokrates

Sokrates sofisten aurka agertu zen:

• Egia aldaezina eta bakarra zegoela defendatzen zuen.
• Sofistak demagogo hutsak zirela zioen.

Atenasko eta Gaur Egungo Demokrazia

• Atenasko Demokrazia:
  • Demokrazia zuzena (herritarrek legeak zuzenean onartzen zituzten).
  • Errolda-sufragioa (eskubideak biztanleriaren zati txiki bati mugatuak).
• Gaur Egungo Demokrazia:
  • Ordezkaritzako demokrazia (herritarrek alderdi politikoei bozkatzen diete, eta hauek gobernua osatu eta legeak egiten dituzte).
  • Sufragio unibertsala (guztiek dute botoa emateko eskubidea, salbuespenak salbuespen).

Zientzia Politiko Modernoa

Nikolas Makiavelok sortu zuen zientzia politiko modernoa. Modu edo forma politikoak aztertu eta sailkapenak egiten zituen, garai edo autore bakoitzaren printzipio etikoetara ondoen zein egokitzen zen jakiteko.

Makiavelo eta Politika Zientzia gisa

Politika eta etika zeharo bereizi zituen, zientzia politikoa sortuz. Haren ustez, estatu-arrazoia gauza bat da, eta irizpide etikoak beste bat. Familiarki, «Helburuak bideak justifikatzen ditu» ideia egozten zaio.

Makiaveloren pentsamendua Printzea lanean islatzen da, non boterea nola lortu eta mantendu aztertzen duen.

• Politika zientziatzat hartu zuen: aztergaia eta azterketa-metodoa esleitu zizkion.
• Aztergaia: Estatua, giza ekintzaren emaitza da, ez zerbait naturala, berezkoa edo jainkoen emaitza.
• Azterketa-metodoa: Estatua esperimentalki aztertu behar da.

Metodoa eta Ondorioak

Zientzia gisa, politikaren helburua errealitatea azaltzea eta etorkizuneko gertakariak aurreikustea da (kontrolatu ahal izateko). Horretarako, ikertutako gertakariek erregulartasun komunak dituztela onartzen du, adibidez:

«Pertsona guztiak berekoiak dira izatez».

Ondorioak printzearentzat:

1. Politika boterea konkistatzeko eta mantentzeko artea da.
2. Printzea ez da fidatu behar, baina besteei entzun behar die.
3. Printzeak bere adimenean oinarritu behar du (bertute politiko gisa).
4. Helburua lortzeko, maltzurkeria eta indarra behar bezala erabili behar ditu:

   «Printzeak pixka bat lehoi eta pixka bat azeri izan behar du».

Parlamentarismoa eta Botere Banaketa

Parlamentarismoa parlamentuari legeak egiteko boterea eta gobernuaren jardunaren kontrola esleitzen dizkion sistema politikoa da. Parlamentua herritarrek aukeratzen dute.

Montesquieuk proposatu zuen botere-banaketa modernoa, baina John Lockek Gobernu zibilari buruzko bigarren tratatua lanean proposatutakoaren bilakaera da, monarkia absolutuaren aurkako oinarriak finkatuz.

Botere Banaketaren Helburua

Botere-banaketaren helburua gobernariek botere guztia metatzeko aukerarik ez izatea da. Horretarako, boterea hirutan banatzen da, ardurak pertsona ezberdinen artean banatzeko, estatuaren botere guztia pertsona bakar baten esku egon ez dadin. Ideia honek Thomas Hobbesek defendatutako absolutismoari aurka egiten dio.

Lockeren Botereen Proposamena

Lockek hiru botere bereizi zituen:

1. Botere Legegilea: Legeak egiten ditu. Botere garrantzitsuena da eta herritarrek boto bidez hautatutako ordezkariek osatzen dute. Helburuak: ongi komuna bilatzea, askatasuna eta jabetza zaintzea, eta legeak guztiontzat berdinak izatea.
2. Botere Betearazlea: Botere Legegileak egindako legeak betearazteaz arduratzen da. Gobernuak eta herritarrek legeak bete behar dituzte. Prerrogatiba-eskubidea du: legeren bat legitimoki urratzea (ohiz kanpoko egoeretan eta herriaren onerako denean).
3. Botere Federatiboa: Beste herrialdeekiko harremanez, merkataritzaz eta segurtasunaz arduratzen da. Beste estatuekin zer itun edo hitzarmen egin ditzakeen erabakitzen du, eta noiz sartu gerran edo konfrontazioan.

Oharra: Lockek botere judiziala Botere Betearazlearen barnean sartzen zuen.

Matxinatzeko Eskubidea

Lockek matxinatzeko eskubidea defendatzen zuen botereak herritarren eskubide naturalei (bizitza, askatasuna, jabetza) kalte larria eragiten dien egoeretarako. Matxinadaren helburua gobernu egoki bat berriro ezartzea da, gizarte-hitzarmena beteko duena eta eskubide naturalak bermatuko dituena.

Gobernua Desegiteko Arrazoiak (Locke)

Lockeren arabera, gobernua desegin daiteke eta matxinada justifikatuta dago honako kasuetan:

• Estatu etsai batek konkistatzen duenean.
• Botere legegilea arbitrarioki aldatzen denean (adibidez, hauteskunderik gabe).
• Botere betearazlea ez denean gai botere legegileak emandako legeak betearazteko.
• Legegileak edo betearazleak beren eginkizunak betetzen ez dituztenean eta herritarren eskubideak urratzen dituztenean.

Estatua: Definizioak

Bi definizio ohiko:

1. Lurralde jakin batean botere iraunkorra eta ukaezina duen egitura politikoa da. Botere hori, zenbait erakunderen bidez gauzatzen bada ere, bakarra eta esklusiboa da. Gainera, estatua subiranoa da, eta hari dagokio egonkortasuna eta ordena zaintzea.
2. Lurralde baten gaineko botere subiranoa, zenbait administrazioren bidez gauzatzen dena, eta indarkeria legitimoki erabiltzeko monopolioa duena (Max Weber).

Boterearen Legitimazio Motak

Max Weber soziologoak botere politikoaren legitimazio mota nagusiak sailkatu zituen:

Legitimazio Tradizionala

Boterea tradizioan oinarrituz legitimatzen da. Familia, dinastia edo klase jakin batzuk beti egon dira boterean; beraz, normalena eta onargarriena dirudi etorkizunean ere hala gertatzea.

Legitimazio Karismatikoa

Boterea liderraren karisman oinarrituz legitimatzen da. Pertsona batzuek dohain berezia dute besteengan mirespena eta errespetua sortzeko. Herritarrak erakartzeko eta mugitzeko gai dira, eta haien jarraitzaileek liderraren agintea onartzen dute.

Legitimazio Arrazional-Legala

Boterea legean oinarrituz legitimatzen da. Legeak ematen dio autoritatea agintariari, eta legea herritarren borondatetik sortua da (demokratikoki ezarria). Estatuak botere legitimatua du, herritarrek arrazionalki onartutako arau eta prozeduren emaitza delako.

Pentsamendu Utopikoa

Utopia Kontzeptua

Utopia terminoa Tomas Morok sortu zuen XVI. mendean bere izen bereko lanerako. Literalki «ez-tokia» esan nahi du, hau da, inon existitzen ez den tokia. Mororen Utopia lanean uharte bat deskribatzen da, non bertako biztanleek estatu perfektua eta gizarte ideala lortu duten.

• Utopikoa: Perfektua eta eredugarria den zerbait, baina inolaz ere aurkitu edo eraiki ezin duguna.
• Utopia: Alegiazko estatu edo gizarte guztiz perfektu bat, bizitza zoriontsua izatea posible egiten duena, bakea eta justizia nagusi direlako.

Utopiaren Funtzioak

Pentsamendu utopikoak hainbat funtzio ditu:

• Erreforma sozialak bideratzeko eredu edo inspirazio gisa balio izatea.
• Idatzi ziren garaiko gizarteak baloratzeko eta ulertzeko tresna izatea.
• Benetako estatuen mugak, akatsak eta bidegabekeriak kritikatzea.
• Gizakiari gizarte hobe bat lortzea posible delako itxaropena ematea.

Platonen Estatu Ideala

Platonek, K.a. IV. mendean, Errepublika elkarrizketan justiziari buruzko bere ikuspegia defendatu zuen eta nolakoa izango litzatekeen estatu ideala edo bidezko estatua deskribatu zuen.

Klase Sozialak eta Hezkuntza

Platonen estatu perfektuak hiru klase sozial ditu, arimaren hiru zatiei lotuak:

• Gobernari-filosofoak: Jakintsuenak, arimaren arrazionaltasuna gailentzen zaiena. Estatua zuzentzeko ardura dute.
• Guardiak (militarrak): Ausartenak, arimaren sumina edo adore partea gailentzen zaiena. Estatua defendatzeko ardura dute.
• Ekoizleak (artisauak, nekazariak...): Neurritasuna landu behar dutenak, arimaren irritsen partea kontrolatuz. Behar materialak asetzeko ardura dute.

Gizabanakoak klase horietako batekoak izango lirateke, ez jaiotzatik, baizik eta beren gaitasun naturalaren arabera. Bakoitzaren trebetasuna kontuan hartuta, heziketa espezifiko bat ematen zaie, dagokion eginkizuna ondo betetzeko.

Ustelkeriaren Aurkako Neurriak

Estatu eredu honetan, Platon kezkatuta zegoen boterean daudenen ustelkeriarekin. Hori saihesteko, gobernari eta guardientzat bi baldintza zorrotz ezarri zituen:

• Ezin zuten jabetza pribaturik eduki.
• Ezin zuten familiarik osatu (komunitatean biziko ziren).

Platonen esanetan, diru-gosea eta senideen aldeko jarrerak (nepotismoa) dira ustelkeriaren kausa nagusiak.

Distopiak: Utopiaren Aurkakoa

Distopien Ezaugarriak

Distopiak etorkizuneko gizarte ezkor eta desiragarriak deskribatzen dituzten narrazioak dira. Une jakin bateko zibilizazioaren ezaugarri kezkagarriak muturrera eramanez gero gerta litekeenaren deskribapena dira.

• Gizartea zer-nolakoa bihur daitekeen erakusten dute, nagusi diren joera negatibo batzuei amaiera ematen ez bazaie (gure gizartearen ispilu makabroak dira).
• Ez dute izaera idealizatzailerik, utopiek ez bezala.
• Gizakia, itxuraz mundu «hobean» bizi bada ere (aurrerapen teknologiko, erosotasun eta ongizate material handiagoarekin), egiaz zapalduta eta itota sentitzen da.

Teknologiaren Arriskua

Askotan, estatua distopikoa eta teknologia deshumanizatzailea direlako gertatzen da sufrimendu hori.

• Teknologiak pertsonak deshumaniza ditzake, haien berezko ezaugarriak (askatasuna, pentsamendu kritikoa, emozioak) kenduz edo manipulatuz.
• Teknologia gehiegi garatu eta gure gainetik jar daiteke, gure kontrolpetik kanpo eta gure kontra jokatuz.

Distopien Funtzioa

Distopien funtzio nagusia kritikoa da:

• Unean uneko gizarte ereduari kritika zorrotza egitea.
• Gizarteak arreta guztia helburu eta balio hutsaletan (aurrerapen teknikoa, hazkunde ekonomiko mugagabea, kontsumismoa...) jartzen duela salatzea.
• Askotan funtsezko helburuak eta balioak (askatasuna, justizia, elkartasuna, gizatasuna...) ahazten edo galtzen direla ohartaraztea.

Hiru Distopia Adibide

Hona hemen XX. mendeko hiru distopia ospetsu:

Bai mundu berria (Aldous Huxley, 1932)

Gizarte «zoriontsu» bat deskribatzen du, non tristura eta ezinegona ezabatuta dauden. Bertan zorion gorena artifizialki bermatzen da, hori baita estatuaren egonkortasuna ziurtatzeko modu onena. Jendea eginbeharrak betez zoriontsu bada, estatuari men egingo dio. Hori ziurtatzeko, gizabanakoen jarrera moldatzen da aurrerapen teknologiko sofistikatuen bidez (ingeniaritza genetikoa, baldintzapen psikologikoa, drogak...). Zorion hori, ordea:

• Ez da benetako giza zoriona, askatasuna, autonomia eta erabakimena deuseztatuz lortzen baita.
• Engainagarria da: haurren zorion inkontziente eta azalekoaren antzekoa.

1984 (George Orwell, 1949)

Estatu totalitarioaren erabateko nagusitasuna du ezaugarri: Alderdiak eta Estatuak lehentasun absolutua dute gizabanakoen gainetik. Nagusitasun hori herritarrak etengabe kontrolatzeko eta zapaltzeko teknika sofistikatuen bidez lortzen da:

• Pentsamenduaren Poliziak (Egiaren Ministerioari atxikia) disidentzia politikoaren edozein zantzu ezabatzen du.
• Propaganda masiboa, «Anaia Nagusia» liderraren kultua nonahi («Anaia Nagusia begira daukazu» eslogana).
• Zaintza etengabea telepantailen bidez, zeinen bitartez Alderdiak herritarrak ikusi eta entzun ditzakeen.
• Egiaren Ministerioak historia eta informazioa manipulatu eta berridazten ditu Alderdiaren interesen arabera, pentsamendu kritikoa ezinezko bihurtuz.

Fahrenheit 451 (Ray Bradbury, 1953)

Alegiazko gizarte horretan, suhiltzaileen eginkizuna ez da sua itzaltzea, baizik eta liburuak erretzea. Liburuak gizarterako arriskutsutzat jotzen dira: irakurtzean, jendea gehiegi pentsatzen hasten da, zalantzak ditu eta zoriontsu izateari uzten dio. Gobernuak nahiago du jendea ezjakintasunean eta entretenimendu hutsalean murgilduta bizitzea, agintarien jokabidea zalantzan jar ez dezaten eta sistema produktiboari eutsi diezaioten. Liburuak erretzea jakintza eta pentsamendu askea erretzea da, zentsuraren forma muturrekoena.