Pentsamendu Kritikoa: Erlijioa eta Boterea Zalantzan

Nietzsche: Erlijioaren Kritika eta Balioen Gainbehera

Historian zehar hainbat filosofo kritiko aritu dira erlijioaren ideiaren inguruan hausnartzen, bereziki Mendebaldeko kulturan izan duen eraginaz. Erlijioek balio sozial, moral eta existentzial handia izan dute iraganean, baina modernitatearen garapenarekin batera, Marx, Nietzsche eta "susmoaren filosofoek" deituriko beste zenbait pentsalarik zalantzan jarri zuten erlijioaren funtzioa eta eginkizuna. Ikuspegi kritiko horiek aztertzea funtsezkoa da gaur egun ere erlijioak gizartean duen presentziaz edo beste ikusmolde batzuek haren tokia hartu duten ulertzeko.

Lehenik eta behin, Marx eta Nietzsche aipatu behar dira, kristautasunari eta Mendebaldeko kulturari egindako kritikarik zorrotzenetakoen egileak izan baitziren. Biak oso ikuspegi desberdinetatik abiatzen ziren. Nietzschek, bizitzaren defentsa sutsua eginez eta metafisika ukatuz, erlijioa bizitzaren aurkako indar gisa ikusten zuen, ahultasuna, menpekotasuna eta erresumina sustatzen zituena. Haren iritziz, erlijioak "supergizonaren" garapena oztopatzen zuen eta, horregatik, "Jainkoa hil da" esaldiarekin iragarri zuen balio tradizionalen gainbehera eta modernitateak ekarritako zentzu-galeraren krisia. Marxek, berriz, ikuspegi materialista eta historizista batetik ulertzen zuen erlijioa: klase boteretsuek erabilitako alienazio-tresna gisa, gizartea otzantzeko. Hori dela eta, "erlijioa herriaren opioa da" baieztatu zuen: zapalduei itxaropen faltsua eskaintzen dien kontsolamendu modua, aldaketa sozial errealak eragozten dituena. Bien artean desberdintasun argiak daude: Nietzschek berdintasunaren aurka egiten zuen dekadentzia gisa ulertzen zuelako; Marxek, berriz, masa zapalduen askapenerako bide gisa.

Erlijioaren Eragina Mendebaldeko Pentsamenduan

Bestetik, ezin dugu ahaztu erlijioak Mendebaldeko pentsamenduaren egituratzean izan duen eragin historikoa, batez ere Platonen eta Agustin Hiponakoaren eskutik. Platonek ideien mundu gorena proposatzen zuen, errealitate transzendente eta absolutu baten oinarri gisa. Agustinek ikuspegi hori kristautasunarekin uztartu zuen, Jainkoa egia eta zorionaren iturri bakartzat hartuz. Haren arabera, gizakiaren azken helburua Jainkoaren ezagutzara iristea zen, eta argitasun hori fedearen eta erlijioaren bidez lortzen zen. Fedea, beraz, ezinbestekoa zen. Kantentzat ere, erlijioak eta fedeak moralaren oinarriak bermatzen zituzten, arrazoia eta fedea elkarren osagarri bihurtuz.

Azken finean, gaur egungo gizarteetan —non pentsamendu kritikoa, zientzia eta norbanakoen askatasuna gailentzen diren—, erlijioak moralaren eta azalpen-gidari tradizional gisa zuen nagusitasuna galtzen ari da. Ulermen arrazionalaren bitartez erantzunak bilatzeko gai bagara, zertarako sinetsi? Arrazoiak gaur egun erronka etiko eta existentzialei aurre egiteko tresna sendoagoak eta unibertsalagoak eskaintzen ditu. Fedeak, ebidentziarik gabeko sinesmenean oinarrituta, gero eta leku txikiagoa du gogoeta libre eta autonomoa lehenesten den munduan. Ez al da garaia Jainkoarengan baino gehiago gure ezagutzan eta gaitasunean konfiantza jartzeko?

Simone de Beauvoir eta Pentsamendu Kritikoa

Historian zehar, totalitarismoaren eta pentsamendu kritikoaren artean talka nabarmena egon da, bi ikuspegi horiek boterearen, askatasunaren eta gizakiaren izaeraren interpretazio desberdinak eskaintzen baitituzte. Totalitarismoak kontrola inposatu nahi du beldurraren bidez eta adostasuna indarrez ezartzen du; pentsamendu kritikoak, ordea, norbanakoaren autonomia eta gogoeta askea bultzatzen ditu. Feminismoa, botere-egitura patriarkalei aurre egiten dien korronte kritiko gisa, askotan jazarria izan da sistema autoritarioetan, hala nola frankismoan, nazismoan edota faxismoan. Gaur egungo gizartean, oraindik agerikoak diren autoritarismoaren arrastoen eta desberdintasun sozialen testuinguruan, ba al du zentzurik pentsamendu kritikoak? Egin al daiteke aurrera galderak planteatu gabe?

Hannah Arendt: Totalitarismoaren Jatorriak

Hannah Arendtek "Totalitarismoaren jatorriak" lanean azaldu zuen erregimen totalitarioak ez direla diktadura arruntak, baizik eta prozesu historiko luzeen ondorioz sortutako botere forma berriak. Adibide gisa, nazismoa edo estalinismoa ez ziren hutsaren hurrengoan sortu, baizik eta aurrekari gisa izan zituzten antisemitismoaren hedapena, europar kolonialismoaren justifikazio ideologikoa eta Lehen Mundu Gerraren ondorengo desilusioa eta haustura soziala. Horrelako testuinguruetan, promesa sinpleen bidez masa gogaituak erakartzen dira, eta horrek egiarekiko eta etika moralarekiko ikuspegiak lausotzen ditu. Ondorioz, honako hauek gertatzen dira:

• Eskubideak ukatu.
• Egiaren kontzeptua deformatu.
• Pertsonak manipulagarri bihurtu.

Pentsamendu Kritikoa: Askatasunaren Oinarri

Testuinguru horren aurrean, pentsamendu kritikoa ezinbestekoa da askatasunaren eta duintasunaren defentsarako. Kant filosofoaren arabera, arrazoimenaren erabilera publikoa askatasunerako bide da; eta Simone de Beauvoirrek ohartarazi zuen emakumeek "bestea" izatera behartuta daudela gizarte patriarkaletan. Pentsamendu kritikoa, beraz, ez da obedientziaren aldekoa, baizik eta disidentziaren, aukera propioen eta berdintasunaren aldeko tresna eraldatzailea.

Azken finean, pentsatzeko askatasuna eta zalantzak planteatzeko eskubidea funtsezkoak dira gizarte libre eta justu baten alde. Ezin dugu eraldaketa soziala espero, hausnarketa debekatuta badago.