O progreso científico e a tecnoloxía responsable: de Kuhn a Hans Jonas

O proceso científico

Na ciencia hai un progreso na procura da verdade. Podemos encontrar unhas teses que se manteñen mentres outras son corrixidas e melloradas. A partir da obra de Thomas S. Kuhn, cuestionouse o progreso científico a partir da súa análise da historia da ciencia e da súa concepción dos paradigmas científicos.

As fases da ciencia segundo Kuhn

Segundo Kuhn podemos distinguir diferentes fases: por un lado, momentos revolucionarios, seguidos de longos períodos nos que está a ciencia normal, que inclúe un paradigma científico que tenta resolver os problemas. Na ciencia normal, todas as teorías ou eran ignoradas ou querían salvarse, e isto fixo que se producise unha acumulación de anomalías, co que se abriu paso á revolución científica.

Kuhn di que os paradigmas teñen fe e irracionalidade, e son inconmensurables. As teses de Kuhn supuxeron un punto de inflexión na filosofía. A súa opinión foi rexeitada por Imre Lakatos, que propón facer un falsacionismo sofisticado, xa que as teorías científicas están en relación e teñen dependencia. Lakatos cualifica de falsacionismo ingenuo a visión popperiana e aclara que as teorías están formadas por programas de investigación científica que teñen un núcleo firme, que consiste no conxunto de proposicións que se dan por válidas e non se cuestionan.

Da técnica á tecnoloxía

Isto comezou a cambiar co renacemento da ciencia moderna. Galileo foi un dos primeiros en realizar as súas investigacións da man da técnica: construíu un telescopio e empregouno para estudar os astros e así confirmar a súa teoría do universo. A relación entre técnica e ciencia foi cada vez máis estreita.

Definimos a tecnoloxía como un conxunto de procedementos e recursos de gran complexidade e sofisticación que caracterizan a técnica desde o século XVIII. A diferenza está na aplicación das teorías e dos avances científicos.

As novas tecnoloxías e a razón crítica

A Escola de Frankfurt propuxo xa contrapoñer ao uso da razón instrumental, que só atende á rendibilidade económica segundo a lóxica da utilidade, o concepto de racionalidade crítica, que valora a acción na medida en que contribúe á mellora das condicións de vida. Max Horkheimer e Theodor Adorno lamentaban a deshumanización da natureza e do ser humano.

Unha razón utilitarista ou instrumental únicamente ten en conta o criterio máis eficiente e produtivo, pero non a conveniencia ou o valor dos fins ao servizo dos cales se pon. A técnica revélase completamente ineficaz á hora de valorar que fins son máis adecuados que outros.

Retos da tecnoloxía

A escola defende como única solución aos problemas que levan o desenvolvemento técnico e a súa preeminencia a substitución da racionalidade instrumental por unha base de retos éticos, ambientais e sociais:

• Retos éticos: respectar a dignidade humana en todos os seus ámbitos, a necesidade de avaliar éticamente a utilización das biotecnoloxías e das tecnoloxías da información e da comunicación, para que non se convertan nunha ameaza para o dereito á privacidade.
• Retos ambientais: non poñer en perigo o contorno natural debe ser un requisito do desenvolvemento tecnolóxico, así como a crecente tendencia á obsolescencia dos produtos.
• Retos sociais: as novas tecnoloxías deberían repercutir no benestar de toda a poboación.

Cara a unha tecnoloxía responsable

As innovacións tecnolóxicas poden ter repercusións negativas, e non só para o ser humano, senón tamén para os seres vivos e o medio natural. Destruímos máis recursos a unha velocidade superior ao seu ritmo de rexeneración natural, e é isto o que estuda a tecnoética.

Hans Jonas publicou O principio de responsabilidade: ensaio dunha ética para a civilización tecnolóxica, que cambiou a nosa situación no mundo. Jonas sostén que é necesario un compromiso fundamental que se concreta no que el chamou o principio de responsabilidade tecnolóxica: as nosas decisións teñen repercusión no planeta.

Dereitos humanos e desenvolvemento sustentable

Insístese na necesidade de complementar a Declaración Universal dos Dereitos Humanos, por exemplo con:

• O dereito a un desenvolvemento socioeconómico sustentable.
• O dereito á privacidade.
• O dereito á protección contra o spam.