Monopolioa eta Lan Merkatua: Funtsezko Kontzeptuak
Monopolioa
Enpresa batek eskari osoa kontrolatzen duenean, berak erabakitzen ditu prezioa eta kantitatea.
Monopolioa Sortzeko Arrazoiak
- Baliabide bat eskuratzeko esklusibotasuna izatea: Zerbitzu edo ondasun bat ekoizteko ekoizpen-faktore bat kontrolatzea, eta, ondorioz, soilik enpresa horrek eskaini ahal izatea.
- Lege-eskubideak izatea: Pribatuak edo publikoak izan daitezke.
- Patenteak: Lege-babesa lortzen da. Asmakizuna egin duenarentzat dira, berari probetxua ematen diote eta berak erabakitzen du zer egin: saldu, eman, utzi, etab.
- Administrazio-emakidak: Askotan, sektore publikoak ondasun jakin bat ekoizteko edo zerbitzu jakin bat emateko eskubidearen esklusibotasuna du. Administrazio-emakiden bidez, sektore publikoak enpresa bati lagatzen dio eskubide horren ustiapena aldi baterako, zenbateko baten truke eta jardueraren funtzionamendu ona bermatzeko zenbait baldintza betetzen baditu.
- Emandako zerbitzuen ezaugarriak: Ezaugarri horiengatik, merkatu berean ezin da enpresa bat baino gehiago egon. Enpresa bakar batek hornidura-kostuak murrizten ditu. Monopolio naturala da (adibidez, RENFE).
- Kostu-abantailak: Enpresa batek besteek baino kostu txikiagoan ekoizten badu, merkatuan nagusitu daiteke.
Lan Eskaintza eta Eskaria
Lan-merkatuaren oreka langileek eskainitako eta enpresek eskatutako lan-kantitateari dagokion soldata-mailan lortzen da. Soldata-maila hori eskaintzaren eta eskariaren jokoaren bidez sortzen da.
Lan Eskaintza
Lan-eskaintza, edo, bestela esanda, familiek eskaintzen duten lan-kantitatea, honako faktore hauen araberakoa da:
- Biztanleriaren ezaugarriak: Zehazki, lan egiten duten edo egin nahi duten pertsonen kopurua, haien prestakuntza, etab.
- Soldata-maila: Zenbat eta handiagoa izan soldata, orduan eta jende gehiago egongo da prest lan egiteko, eta alderantziz. Hala ere, erlazio hori ez da konstantea eta aldaezina: soldatak nahiko altuak direnean, pertsona askok nahiago dute lanordu gutxiago egin, denbora libre gehiago izateko.
Lan Eskaria
Lan-eskaria, edo enpresek eskatzen duten lan-kantitatea, berriz, honako faktore hauen araberakoa da:
- Ekoitzitako ondasunaren edo zerbitzuaren prezioa: Zenbat eta altuagoa izan enpresek beren produktuak saltzeko ezar dezaketen prezioa, orduan eta gehiago mereziko die langileak kontratatzea.
- Langileen produktibitatea: Beste faktore batzuez gain (geroago aztertuko ditugunak), langileen kualifikazioak, prestakuntzak eta esperientziak eragina dute egiten duten lanean.
- Soldata-maila: Soldaten zenbatekoak gora egiten badu, kostuak ere gora egingo dute, eta enpresak langile gutxiago kontratatzeko prest egongo dira; eta alderantziz.