Metafisikaren ikuspegiak eta arazoak

Gaia: Metafisikaren ezberdinen ikuspegiak

Monismo metafisikoa

Errealitatea bakarra dela afirmatzen duten filosofo guztiak monista gisa izendatzen dira.

Pentsalari hauentzat, existitzen denaren barietate eta aniztasun harrigarria itxura soil bat besterik ez da. Nahiz eta gure inguruan askotariko izakiak hauteman, monismoak oinarri bakarra defendatzen du.

Monista presokratikoak

Pentsalari hauek dena eginda dagoen printzipioaz edo arkhé-az galdetzen zuten. Presokratiko batzuek uste zuten arkhé-a bakarra zela:

• Tales Miletokoa: Ezagutzen dugun lehen filosofoa da, eta dena uretan oinarrituta zegoela uste zuen.
• Anaximenes: Oinarrizko arkhé-a airea zela pentsatzen zuen.
• Anaximandro: Bere ustez, arkhé-a bakarra da, baina ikusi eta ukitu ditzakegun errealitateetako batekin ere ez dator bat.
• Pitagoras: Musika-harmonia proportzio matematikoekin lotuta zegoela zioen. Planetak proportzio matematikoen arabera mugitzen direla eta ikusten dugun guztia zenbakien arteko oreka eta harmonien emaitza besterik ez dela defendatu zuen.

Pluralismo metafisikoa

Filosofo hauek errealitatea anizkoitza dela sostengatzen dute. Haien ustez, erreala konbinatzen diren hainbat printzipio elemental ezberdinez osatuta dago.

Enpedoklesek uste zuen dena lau elementuz osatuta zegoela: ura, airea, lurra eta sua. Dena lau elementu horien nahasketa batek osatzen zuen.

Presokratiko pluralista ezagunenak Leuzipo eta Demokrito atomistak izan ziren. Dena atomo deitu zieten partikula batzuez osatuta dagoela defenda zuten.

Materialismoa eta Idealismoa

Materialistek existitzen den guztia materiala dela afirmatzen dute; filosofo materialisten artean Tales eta Anaximenes aurkitzen ditugu.

Materialismoaren aurkako jarrera idealismoa da. Filosofo idealistek errealitatea espirituala dela eta ideiez osatuta dagoela uste dute.

Platon idealista bat zen, eta bere ideien teoriaren arabera, ikusten ditugun gauza material guztiak esentzia betiereko eta aldaezinen kopia soil batzuk dira. Hegel ere idealista zen; berarentzat benetako errealitatea ez-materiala da, berak espiritu izendatu zuenak osatua.

Bestalde, Karl Marx filosofoak jarrera argi materialistak sostengatu zituen, eta errealitatea espirituak osatzen duela pentsatzen zutenak gogor eraso zituen. Berarentzat, benetako errealitatea gizakien bizi-baldintza materialetan oinarritzen da historian zehar.

Metafisika estatikoa eta dinamikoa

Metafisika estatikoa defendatzen duenak errealitatea funtsean aldaezina dela afirmatzen du; aldiz, metafisika dinamikoaren aldekoek aldaketa errealitatearen funtsezko zati dela uste dute.

Parmenides eta izenaren filosofia

Parmenidesek metafisika estatikoren baieztapen argi eta biribila eskaintzen du. Berarentzat, existitzen den bakarra izena da, eta horrek biltzen du dagoen guztia. Ez-izena ez denez existitzen, hortik ezin da ezer atera. Parmenidesen arabera, ezin da ezer ez-izenetik izenera pasa, ezta izenetik ez-izenera ere; honek esan nahi du ezer ez dela jaiotzen, ezta hiltzen, ezta aldatzen ere.

Heraklito eta bihurtzearen filosofia

Heraklitoaren ikuspegia bere garaikidea den Parmenidesenaren erabat kontrajarria da; berak uste zuen errealitatea etengabeko transformazioan datzala. Heraklito erabili zuen metafora oso argigarria da: bere ustez, errealitatea suarekin alderatu daiteke, bere funtsa beti aldatzen eta eraldatzen egotea baita.

Aristoteles eta aldaketaren arazoa

Aristotelesek potentziazko izatearen eta egintzazko izatearen arteko desberdintasuna azaltzen digu. Egintzazko izate izaki bat da bere garapena guztiz lortu duena, osotasunean existitzen delako. Aitzitik, potentziazko izatea izateko gai den zerbait da, baina oraindik ez dena. Aristotelesentzat aldaketa potentziazko izatea aldatzen denean eta egintzazko izate bihurtzen denean gertatzen da.

Metafisikaren krisia

Kant eta metafisikaren mugak

Bere Arrazoi garbiaren kritika liburuan, Kanted arazo zail hau jorratu zuen. Kezkatzen zuen gaietako bat metafisikaren egoera zen, garai hartako zientziek aurrera egiten zuten bezala aurrera egiteko gai ez zela zirudielako.

Kanted nabarmendu zuen benetan muga bat existitzen dela ezagutu dezakegun horretarako. Kanten arabera, gizakia ezin da ezagutzera heldu esperientziatik haratago dagoen ezer. Hala ere, Kanted uste du metafisika gizakien joera saihestezina dela.

Comteren positibismoa

Auguste Comtek ez zuen uste metafisika giza izaeraren funtsezko joera bat zenik. Comterentzat, gai metafisikoekiko interesa gizateriaren garapeneko etapa bat soilik da.

Erantzun hauek aldatuz joan diren modua hiru estatuen legearen bidez deskriba daiteke. Lehenengo unean jainko eta izen sobrenaturalenganako sinesmenetik abiatzen da. Hau estatu teologikoa da, bilakaera espiritualeko lehen urratsari dagokiona.

Bigarren etapa batean, pertsonek jainkoenganako sinesmena alde batera uzten dute eta errealitatea arrazoibideen bidez azaltzen saiatzen dira. Hau estatu metafisikoa da. Comteren filosofia positibismo izendatzen da, aurreko etapak gainditzeko eta azken estatu positibo horretara iristeko garrantzian azpimarratzen duelako.