Metafisika eta Antropologia Filosofikoa: Kontzeptu Nagusiak

Zer da Metafisika?

«Metaphysica» latinetik datorren hitza da.

Metafisikak, filosofia gisa, gure zentzumenek hautematen dituzten errealitate naturalen atzean, haietatik harago, zer dagoen jakitea du helburu. Dagoen guztiaren funtsezko oinarriak ikertzea da kontua, hau da, naturatik haratago dagoena aztertzea.

Metafisika Izatearen azterketa da (ontologia), hau da, esentziak bilatzea; filosofia lehena (dagoenari buruzko oinarrizko hausnarketa) eta jakintza orientatzailea duena.

Metafisikaren Gai Nagusiak

Izatearen Auzia (Ontologia)

Ontologia izatearen azterketa da; horregatik, izatearen teoria izenez ezagutzen da. Hau da, gauzen azterketa: zer den, nolakoa den eta nola den posible. Existitzen den guztia dagoenaren zati da.

Arimaren Auzia

Jatorri erlijiosoa dela eta, arimaren arazoa filosofia baino lehenagokoa da. Maila filosofikora iristen denean, hilezkorra dela defendatzen dute, gorputza desagertu ondoren arima geratzen dela eta hori azaltzen saiatu dira.

Mundua, Substantzia eta Kausa

Substantzia: Filosofoek benetako errealitatea adierazteko erabiltzen dute, hau da, gauza baten ezaugarrien azpian dagoena. Adibidez, mahai guztiek komunean daukaten hori da, hau da, fisikoa ez dena baina mahai bat dela adierazten diguna.

Kausa: Ezer ez da gertatzen kausarik gabe; horregatik, kausaren kontzeptua printzipio metafisiko beharrezkoa da. Kausa da munduko gertakari guztiak arautzen dituen lege gorena. Baina partikula subatomikoei buruzko azken ikerketek kausalitatea kolokan jarri dute.

Metafisikari Egindako Kritikak

Enpiristen Kritika

«Enpirismo» hitza grezierazko «empireia» hitzetik dator, eta esperientzia esan nahi du. David Hume-k, Erresuma Batuko filosofoak, zentzumenen bidezko esperientziatik sortutako ezagutzak baino ez zirela zilegi esaten zuen.

Humek jakintza metafisikoa, ilusioa zelakoan, baztertu zuen (Jainkoa, arima, etab.), esperientziaren bidez ezagutzeko ezinezkoa zelako. Jainkoa, adibidez, irudimenak sortutako kontzeptua zelakoan zegoen.

Marxen Kritika

Marxek metafisika ideologiatzat hartzen zuen: jendea manipulatzeko erabiltzen diren ideia engainatzaileen multzoa.

Metafisika tradizionala errealitatearen interpretazioa da, eta Marxen ustez, une historiko bakoitzean klase menderatzaileen interesen arabera interpretatu da.

Kritika Genealogikoa

Nietzschek salatu zuen metafisika bizitzaren aurkakoa zela. Haren ikuspuntuaren arabera, bizitza aldaketa zen, eraldaketa, etengabeko bilakaera, hobetzea eta aurreko formak gainditzeko modu berriak adieraztea. Nietzscheren ustez, beste mundu bat asmatu dugu, gezurrezkoa dena, eta horrek lagundu beharrean kaltetzen gaitu, orientabide faltsuak ematen dizkigulako.

Hizkuntza-Azterketaren Bidezko Kritika

Wittgenstein austriarrak hizkuntza abiapuntutzat hartzen duen filosofia egiteko era berri bat garatu zuen.

Bere pentsamenduan bi etapa bereizten dira:

• Lehen fasean adierazi zuen auzi metafisikoak hizkuntzaren erabilera okerraren ondorioz sortzen zirela, eta hizkuntza metafisikoa eguneroko hizkuntzaren erabileran gertatzen diren gaizki-ulertu batzuen ondorioa zela.

Zer da Antropologia Filosofikoa?

Gizakiari buruzko gogoeta filosofikoa helburu duen filosofia teorikoaren alor bat da, gizakiaren ezaugarri berezkoak eta berariazkoak zein diren jakiteko. Gogoeta horrek unibertsala eta erradikala izan nahi du.

Gizakiak bere buruaz egiten duen gogoeta sakon bat da antropologia filosofikoa.

Gizakiaren Ideia Bateratua Lortzeko Arazoa

• Tradizio judu-kristaua: Jainkoak sortutako gizakiaren ideia ematen diguna.
• Antzinate klasikoko tradizioa: Gizakiak unibertsoan duen kokalekua defendatzen duena, logosa duen bakarra dena, hots, arrazoimena eta hizkuntza duena.
• Zientzien ekarpenak: Eboluzioaren emaitza berantiarra dena, naturaren nolakotasun garatuenak dituena.

Zer da Gizakia?

Izaki Arrazionala?

K.a. IV. mendean, Aristotelesen ustez, gizakia logosa duen bakarra zen, hau da, arrazoimena, hitza eta hizkuntza zituena.

XIX. mendean, Friedrich Nietzscheren ustez, arrazoimena gizakiak duen gaixotasun bat da. Nietzscheren ustez, gizakia animalia fantastikoa da.

Pentsalari askok eskatu dute amaitzeko gizakiak arrazoimena duen bakarra den ideiarekin. Hala nola:

• David Hume: «Arrazoimena irriken esklaboa da». Hainbat aukeren artean sentimenduei jarraituz hautatzen dugulako.
• Xabier Zubiri: «Adimen sentigarria dugu», errealitatea hautemateko arrazoimenaren eta zentzumenen batasuna ematen dela adieraziz.
• Edgar Morin: Gizakiengan arrazoimenaz gain, irrika, bizitza, sormena, arriskua, drama, beldurra eta eromena ere badagoela.

Izaki Gizartekoia: Berez ala Konbentzioz?

Aristotelesi zor diogu gizakia ulertzeko «animalia politiko»aren definizioa, animalia soziala zentzuarekin; gizartea egiten dugun animalia bakarrak gizakiak garelako.

Thomas Hobbes (gizakia otsoa da gizakiarentzat): Hobbesen ustez, gizakiak oldarkorrak, lehiakorrak eta berekoiak gara, gure izate soziala ez delako, baizik eta asoziala. Haren ustez, gizakiok gerra-egoeran etengabe geundeke gizarterik gabe.

Izaki Baldintzatua ala Determinatua?

Paul Sartrek gizakia askatasuna dela baieztatzen du. Izaterik gabe jaiotzen gara, eta egiten ditugun aukeren arabera gauzatzen joango den proiektu bat gara jaiotzetik aurrera. Hau da, gure aukera-segidek egiten gaituzte, eta horregatik askeak izatera kondenatuta gaudela.

Beste pentsalari batzuek giza askatasuna fikzio bat dela pentsatzen dute. Baruch Spinozak, adibidez, ez dugula aukeratzeko askatasunik dio, eta egin dezakegun bakarra gure askatasun gabeziaren kontziente izatea dela.

Izaki Ahula, Baina Duintasunezkoa?

Gizakia finitua da; hots, mugatua, ahula, hauskorra eta behartsua. Denboraren eta historiaren menpe gaude; jaio eta bizi egiten gara, eta hil egin beharko dugu. Platonek baieztatzen zuen filosofia heriotzarako prestakuntza dela. Hil egin behar dugula jakiteak pentsarazi egiten digulako, bai dugun bizitzaz, bai bizi behar dugunaz, baita bizi dezakegunaz ere. Gizaki bakoitza bakarra da eta gainerako guztiekiko desberdina: bere gaitasun eta mugekin, bere sentimenduekin, bere proiektuekin, bere errealitateekin.

Gorputz eta Arima den Izaki Bat?

Tradizio Dualista

Antzinako filosofiatik dator eta gizakiok arima eta gorputza garela dio. Adierazten du gizakiok dugun benetakoa eta berezkoena gorputza ez dela, arima baizik; gorputza, azkenik, hil egiten delako. Platonen ustez, arima gorputzean itxita dago, kartzela batean bezala, eta heriotza arimaren askapena da.

Tradizio Monista

Antzinako filosofo greko Aristotelesek gizakia gorputzaren eta arimaren batasun bereizezin eta betirako bat dela aldarrikatu zuen. Gabriel Marcelek, adibidez, gizakiok «haragitutako espirituak» garela defendatu zuen.

Estrukturismoa

Pedro Lain Entralgo pentsalariak egitura-kontzeptua proposatu zuen fisikoa denaren eta buruari edo gogoari dagokionaren arteko lotura deskribatzeko.

Nor Gara Gu? Identitatearen Enigma

Identitatea Nola Eratzen den

• Gizartea eta kultura: Gizakiok, maila guztietan, heltze-aro luze bat behar dugu ohiturak, gustuak, ezagutzak eta sinesmenak geureganatzeko.
• Globalizazioa: Globalizazioa da herrialdeak eta pertsonak bata bestearen gero eta menpekoago egiten dituen mundu mailako prozesua.
• Kontsumoa: Kontsumo-gizarte batean bizi gara. Beharrak eta nahiak asetzeko kontsumitzen dugu. Bai kontsumitzen dugunak, bai kontsumitzen dugun moduak, eragina dute gure identitate pertsonalean.
• Moraltasuna: Denok dugu balio-hierarkia bat, eta hark esaten digu zer den ona, zuzena edo egokia. Gure identitate pertsonalak osagarri moralak ditu, eta garena gara gure joeraren arabera.