Literatura, historia eta zientzia: Aro historikoak, egileak eta gai nagusiak

Gaztelania11 urr. 202612,34 KB

Literatura, historia eta zientzia: laburpen orokorra

1. Literatura aroak eta egileak

Honako aroak eta haien obra eta egile nagusiak:

V-XV. mendeak: Erdi Aroa
XVI. mendea: Errenazimendua
XVII. mendea: Barrokoa
XVIII. mendea: Ilustrazioa
XIX. mendearen lehen erdia: Erromantizismoa
XIX. mendearen bigarren erdia: Errealismoa
XX. mendea: Errealismo magikoa

Obrak eta egileak

Fabulas en verso: Félix María de Samaniego
Cantar de Mío Cid: Anonimoa
Teatro crítico universal: Benito Jerónimo Feijoo
Rimas y Leyendas: Gustavo Adolfo Bécquer
Ilíada eta Odisea: Homero
Cien años de soledad: Gabriel García Márquez
La Celestina: Fernando de Rojas
Frankenstein: Mary Shelley
El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha: Miguel de Cervantes
El sí de las niñas: Leandro Fernández de Moratín
Lazarillo de Tormes: Anonimoa
Poesía anacreóntica: Juan Meléndez Valdés
Oda a Afrodita: Safo
Memoria para el arreglo de la policía: Gaspar Melchor de Jovellanos
La casa de los espíritus: Isabel Allende

Egileak eta aroak

Anakreonte: Antiguitatea
Fernando de Rojas: Erdi Aroa
Leandro Fernández de Moratín: Ilustrazioa
Benito Pérez Galdós: Errealismoa
Gustavo Adolfo Bécquer: Erromantizismoa
Isabel Allende: Errealismo magikoa
Homero: Antiguitatea
Gabriel García Márquez: Errealismo magikoa
Gaspar Melchor de Jovellanos: Ilustrazioa
Safo: Antiguitatea
Francisco de Quevedo: Errenazimendua
Juan Meléndez Valdés: Ilustrazioa

2. Espainiako Gerra Zibila (1936-1939)

Altxamendua, gerra eta iraultza

Gerra zibila 1936ko uztailaren 17an hasi zen. Egun horretan Espainiako armada matxinatu zen, eta Franco Marokora joan zen altxamenduaren buru jartzera. Izan ere, estatu kolpe bat izan zen: armadaren zati batek eta Herri Frontearen aurkako oposizioak bultzatuta.

Altxamendu militarrak ez zuen berehalako botererik lortu. Santiago Casares Quiroga presidenteak uztailaren 18an dimisioa eman zuen, miliziei armak banatzearen aurka zegoelako eta ez zuelako akordiorik lortu. Sindikatuak eta Herri Frontearen alderdiak miliziatan antolatu ziren.

Gerraren bandoak

Bando nazionala (matxinatuak):

Militar matxinatuak, Eliza Katolikoa, burgesia eta aristokrazia.
Eskuineko indarrak, batez ere Falangea eta karlistak.
Diktadura militarra ezarri zuten.
Ezkertiarren aurka errepresio bortitza aplikatu zuten (100.000 hildako inguru).

Bando errepublikanoa:

Langileen elkarteak, sindikatuak eta gobernuari leial zitzaion armada.
Nazionalistak (euskaldunak eta katalanak).
Ezkerreko indarrak: sozialistak, komunistak, anarkistak eta nazionalistak.
Iraultza soziala bultzatu zuten egoera baliatuz.
Eliza eta eskuinekoen aurkako erasoak burutu zituzten.

Gerraren ondorioak

500.000 hildako; beste 500.000 erbesteratu edo gerraren ostean exekutatu zituzten.
Hondamendi ekonomikoa, azpiegitura suntsituak eta langile kualifikatuen falta.
Diktadura frankista ezarri zen 36 urtez, 1975era arte.

Gerra zibila Euskal Herrian

Euskal lurraldeak bi multzotan banatu ziren:

Errepublikaren alde: Bizkaia eta Gipuzkoa.
Altxamendu militarraren alde: Araba eta Nafarroa (altxamendu frankistarekin).

Lehen Eusko Jaurlaritza

1936ko urriaren 7an sortu zen, Herri Frontearen Estatutua onartu ostean.
José Antonio Agirre izendatu zuten lehendakari.
Bilbo bihurtu zen Euskal Herriko hiriburua eta Jaurlaritzaren egoitza.
Bilbo erori ostean, Euzko Gudarostea italiarrei errendituz, Santoñako Ituna sinatu zen.
Eusko Jaurlaritzak bere lurraldean autonomia galdu zuen.
José Antonio Agirre Bartzelonara joan zen, eta ondoren erbestera (Parisera).
Agirre 1960an hil zen erbestean. 1979an Jesús María Leizaola itzuli zen, Franco hil ostean.

3. Bigarren Mundu Gerra (1939-1945)

Kausak

Bake akordioak: Galtzaileei ezarritako klausula gogorrak (Versailleseko Ituna).
Alemanian errebantxa nahia eta haserrea.
Depresio Handia (1929ko krisi ekonomikoa).
Faxismoen gorakada Alemanian eta Italian.
Europaren berrarmatzea: Alemaniak berriro armada zabaltzen hasi zen.
Alemaniaren kanpo politika oso hedakorra zen.
Aliatuen ahulezia: Alemaniari kontzesioak egin zizkioten gerra saihesteko.
Epe laburreko gertaerak: Espainiako gerra zibila (Alemania eta Italiak Franco lagundu zuten, armada probatzeko), 1936an Errenania okupatu, 1937an Japoniak Txina inbaditu eta 1938an Anschluss (Austria anexionatu).

Gerraren garapena

Nagusitasuna (1939-1941): 1939ko irailaren 1ean Hitlerrek Polonia eraso zuen.
Blitzkrieg (tximista gerra): Mugimendu bizkorrak etsaia ustekabean harrapatzeko.
Barbarroja Operazioa: Alemaniak Sobietar Batasuna (SESB) konkistatzeko saiakera.
Pearl Harbor: Japoniak Hawaii eraso zuen eta AEB gerran sartu ziren.
Kontraerasoa (1942-1943): Stalingradoko gudua (historiako handiena, milioi bat hildako inguru); alemaniarren porrota.
Gerraren amaiera: 1944ko ekainaren 6an aliatuak Normandiako kostaldean lehorreratu ziren.
Diktatzaileen heriotza (1945): Partisanoek Mussolini hil zuten eta Hitlerrek suizidatu egin zen.
Japoniaren porrota: AEBek Hiroshiman (abuztuaren 6an) eta Nagasakin (abuztuaren 9an) bonba atomikoak bota zituzten.

Ondorioak

60 milioi hildako (30 milioi zibil), 30 milioi zauritu. AEB eta SESB mundu mailako potentzia nagusi bihurtu ziren. SESBk Baltikoko herrialdeak (Estonia, Letonia, Lituania) eta Polonia ekialdea bereganatu zituen.

4. Zitologia: nukleoa eta zelula zatiketa

Nukleoaren funtzioak eta egitura

Nukleoaren funtzioak: informazio genetikoa gordetzea eta zelularen prozesu guztiak zuzentzea.

Egitura: nukleo-mintz bikoitza eta porudna.
Nukleoplasma: kromatina eta kromosomak.
Nukleoloa: ribosomen eraketan parte hartzen du.

Kontzeptu nagusiak

Zelula haploidea: espezie bakoitzeko kromosoma multzo bakarra (23 gizakian).
Zelula diploidea: kromosoma bikoteak (46 gizakian).
Zelula amak: enbrioian sortzen den zelula espezializatu gabea, beste edozein zelula bihur daitekeena.
Erreplikazio fasea: DNA molekulak bere kopiak egiten dituen aldia.
Kromatida ahizpak: kromosoma batean zentromeroaren bidez lotzen diren bi besoak.
Kariotipoa: izaki baten kromosoma multzoa.
Heterokromosomak: kariotipoan sexua adierazten duten kromosomak.
Autosomak: sexua adierazten ez duten kromosomak.

Zelulen bizi-zikloa

Bi fasetan banatzen da: interfasea eta zatiketa fasea.

Interfasea (iraupen luzeagoa): G1 fasean egiturak sortzen dira, S fasean DNA bikoiztu egiten da, G2 fasean zelula handitzen da eta zatiketarako prestatzen da.
Zatiketa fasea (iraupen laburragoa): nukleoa eta zitoplasma banatzen dira. Mitosia edo meiosia izan daiteke.

Mitosia

Zelula somatikoetan gertatzen da. Helburua zelula berdinak sortzea da.

Profasea: DNA kondentsatu eta kromosomak agertzen dira; nukleoa desagertzen da.
Metafasea: kromosomak zelularen erdialdean (ekuatorean) lerrokatzen dira.
Anafasea: kromatidak banatu eta zelularen muturretara mugitzen dira.
Telofasea: bi nukleo berri sortzen dira eta kromosomak berriro lasaitzen dira.

Mitosia landareetan: ez dago zentrosomarik. Bi zelulak bereizteko, zelula-pareta berriak osatzen dira.

Mitosiaren garrantzia biologikoa:

Zelula bakarreko izakiak: ugalketa (populazioa handitzea). Banako berri bat sortzen da eta populazio osoak DNA bera du.
Zelula anitzeko izakiak: hazkundea eta konponketa. Organismoa handitzen edo sendatzen da, eta gorputzeko zelula guztiek DNA bera dute.

Meiosia

Gametoak sortzeko prozesua da. Helburua da zelula alabek informazio genetikoaren erdia izatea, ugalketa sexualerako.

Meiosia I:

Profasea I: kromosoma homologoak parekatzen dira.
Metafasea I: kromosoma bikoteak (tetradak) zelularen erdialdean jartzen dira.
Anafasea I: kromosoma homologoak banatu eta muturretara doaz; kromatidak elkarrekin jarraitzen dute.
Telofasea I: bi zelula haploide (n) sortzen dira, bakoitzak kromosoma kopuruaren erdia duelarik.

Meiosia II:

Profasea II: nukleo-mintza berriro desagertzen da.
Metafasea II: kromosomak (bi kromatidaz osatuak) ekuatorean lerrokatzen dira.
Anafasea II: kromatidak banatu eta aurkako poloetara doaz.
Telofasea II: lau zelula alaba sortzen dira, elkarren artean eta ama-zelularekiko desberdinak.

5. Erromantizismoa Espainian

Erromantizismoa XIX. mendearen lehen erdian sortu zen, absolutismoaren eta liberalismoaren arteko tentsio garaian. Burgesiaren mendea izan zen, Industria Iraultzaren garaia eta nazionalismoen gorakada.

Ezaugarri nagusiak

Indibidualismoa: "nia" eta sentimendu pertsonalak dira ardatza.
Askatasuna: Neoklasizismoaren arau zurrunen aurkako uko egitea.
Matxinada eta ihesa: artistak asegabetzen duen errealitatetik ihes egiten du, iraganera (Erdi Aroa) edo leku exotikoetara (Ekialdea).
Natura proiektiboa: paisaiak (ekaitzak, hondakinak, hilerriak) egilearen gogo atsekabetua islatzen du.

Poesia

Espainian mugimendua berandu iritsi zen (1833tik aurrera), eta bi joera izan zituen:

José de Espronceda: erromantiko "matxinatua". La canción del pirata bezalako lanek marjinalak goraipatzen dituzte. Nabarmentzekoak dira baita El estudiante de Salamanca eta El diablo mundo.
Postromantizismoa (Bécquer eta Rosalía de Castro): 1850 inguruan agertu zen. Poesia intimoagoa, sinpleagoa eta sakonagoa da.
- Bécquer: Rimas lanean maitasuna, desengainua eta heriotzaren beldurra aztertzen ditu.
- Rosalía de Castro: ikuspegi pesimista eta autentikoa, En las orillas del Sar nabarmenduz.

Prosa

Mariano José de Larra: artikulugile handia. Fígaro ezizenarekin Espainiako gaixotasunak (alferkeria, burokrazia, atzerapena) ironia bidez kritikatu zituen Artículos de costumbres lanean. 28 urte zituela bere burua hil zuen, maitasun-desengainu baten ondorioz.
Bécquer: Leyendas idatzi zituen, prosa poetikoz idatzitako ipuinak, fantastikoa eta sobrenatiralaren inguruan (adib. El monte de las ánimas).

Antzerkia

Antzerki erromantikoak denbora eta toki arau klasikoak hautsi zituen, ikuslea hunkitzera bideratuta.

Don Álvaro o la fuerza del sino (Duque de Rivas): arrakasta handia, 1835ean antzerki erromantikoaren gorakada hasi zuena.
Don Juan Tenorio (José Zorrilla): obra ospetsuena. Don Juan mitoa aurkezten du, matxinatu bat, azkenean Doña Inesen maitasun garbiari esker salbatzen dena.

Deskargatu

PDF Word HTML