Lehen Mundu Gerra eta Errusiako Iraultzak: Gida Osoa
Lehen Mundu Gerra: Ezaugarriak eta Armak
Gerraren Ezaugarri Nagusiak
Lehen Mundu Gerrak ezaugarri hauek izan zituen:
- Lurralde hedapen handia izan zuen.
- Arma berriak eta borroka modalitate berriak erabili ziren, esaterako, borroka psikologikoa.
- Herrialde beligeranteetan aldaketa ekonomiko eta sozialak bultzatu zituen.
Erabilitako Armak eta Defentsak
Lehen Mundu Gerran erabilitako armak eta defentsa-sistemak:
- Arma berriak: metrailadoreak, su-jaurtigailuak, gas toxikoak, minak, urpekariak, hegazkinak.
- Defentsa-sistema berriak: lubakiak.
- Borroka modalitate berriak: borroka psikologikoa. Horren bidez, propagandaren bitartez etsaiaren morala suntsitu eta norberarena sendotu nahi zen.
Lehen Mundu Gerraren Etapak
Gerraren Etapak eta Datak
Gerraren etapak honako hauek izan ziren:
- Mugimenduen Gerra (1914)
- Posizioen Gerra edo Lubakien Gerra (1915-1916)
- 1917ko Aldaketak
- Gerraren Amaiera (1918)
Mugimenduen Gerra (1914)
Alemaniak Schlieffen Plana aplikatu zuen (1914). Frantziaren aurrean garaipen azkarra lortzen ahalegindu zen, indarrak ekialdeko frontean pilatu eta Errusia menperatzeko. Baina planak porrot egin zuen Frantziak Marneko erresistentziaren eta Errusiaren eraso azkarraren eraginez. Horren ondorioz, Alemaniak fronte horretara tropak bidali behar izan zituen.
Posizioen edo Lubakien Gerra (1915-1916)
Garaipen erabakigarririk ez zegoenez, fronteak lubakizko lerro ikaragarrien zehar egokitu ziren. Lubakiak lurrean egindako zuloak ziren, metrailadoreek eta alanbre-hesiek babesten zituztenak. Horietatik higatze-erasoaldiak egin ziren, besteak beste, Verdungoa eta Sommekoa. Horietan pertsona asko hil ziren, baina fronteek ez zuten aurrera egitea lortu.
1917ko Gertaera Garrantzitsuak
Urte horretan, Errusiak gerra bertan behera utzi zuen, Iraultza Boltxebikeak garaipena izan eta gero. Horrela, Alemaniak armada osoa Frantziaren aurka erabili ahal izan zuen. Hala ere, une horretan Estatu Batuak borrokan sartu ziren aliatuen aldean, urpekari alemaniar batek Lusitania transatlantikoa urperatu zuenean.
Gerraren Amaiera (1918)
1918an, aliatuek fronte guztietara egindako erasoaldi baten ondorioz, Erdialdeko Inperioak apurka-apurka errenditu egin ziren. Gerra 1918an amaitu zen, Alemaniak armistizioa sinatu eta Gilen II.a enperadoreak abdikatu zuenean. Horren ostean, errepublika aldarrikatu zen.
Lehen Mundu Gerraren Amaierako Itunak
Versaillesko Ituna
- Sinatzaileak: Aliatuak eta Alemania.
- Akordio nagusiak:
- Alemania bere mugak aldatzera behartu zuten, okupatutako lurraldeak (Alsazia-Lorena) itzuliz, eta, era berean, Sarreko aldea Frantziari ematea, tutoretzapeko lurralde gisa.
- Rhin ibaiaren eskuinaldea desmilitarizatu zen eta aliatuen kontrolpean geratu zen.
- Nazioen Liga (NE) sortu zen.
- Gerra-indemnizazio eskergak ezarri ziren, Alemaniak ordain zitzan.
- Militar alemaniarrei dei egin zitzaien gerra-epaitegietan epaituak izateko.
Saint-Germaingo Ituna
- Sinatzaileak: Aliatuak eta Austria, Txekoslovakia eta Jugoslavia.
- Akordio nagusiak:
- Hungariaren, Poloniaren eta Txekoslovakiaren independentzia ezagutu zen; beraz, Austria-Hungariako Inperioa desegin zen.
- Italiari Tirol eta Istria ematea erabaki zen.
Neuillyko Ituna
- Sinatzaileak: Aliatuak eta Bulgaria.
- Akordio nagusiak: Bulgariak Errumaniarekin, Jugoslaviarekin eta Greziarekin zituen mugak zehaztu ziren.
Trianongo Ituna
- Sinatzaileak: Aliatuak eta Hungaria.
- Akordio nagusiak: Hungariaren eta Txekoslovakiaren, eta Errumaniaren eta Jugoslaviaren arteko mugak zehaztu ziren.
Sèvresko Ituna
- Sinatzaileak: Aliatuak eta Turkia.
- Akordio nagusiak:
- Arabiaren eta Armeniaren independentzia.
- Britainia Handia Ekialde Hurbileko lurralde tutore: Mesopotamia, Palestina eta Jordania.
- Siria eta Libano Frantziaren kontrolpean.
- Anatoliaren hegoaldea Italiarentzat.
- Nabigazio librea Itsaso Beltzean eta Mediterraneoan zehar.
Lehen Mundu Gerraren Ondorioak
Gerraren ondorioak hainbat arlotan nabaritu ziren:
- Arlo politikoan
- Nazioartean
- Arlo ekonomikoan
- Arlo demografikoan
- Gizarte arloan
- Arlo ideologikoan
Ondorio Politikoak
Inperio handiak gobernatzen zituzten dinastiak abolitu egin ziren, gizonezkoen sufragio unibertsala hedatu zen eta Estatu Batuek nagusitasuna lortu zuten.
Nazioarteko Ondorioak
Gerraren eraginez, Europak munduan zuen hegemonia amaitu zen, eta Estatu Batuek nagusitasuna lortu zuten.
Ondorio Ekonomikoak
Galera material handiak gertatu ziren (laborantza-lurrak, industria, garraioa, eraikinak), eta Europa AEBekin zorretan geratu zen. Horren ondorioz, Europak nagusitasun ekonomikoa galdu zuen eta Estatu Batuak munduko lehen potentzia bilakatu ziren.
Ondorio Demografikoak
Gerran 9 milioi pertsona baino gehiago hil ziren, batez ere gizonezko gazteak, eta umezurtz, zauritu, mutilatu eta ezgaitu ugari utzi zituen.
Ondorio Sozialak
Langile klaseen eta erdiko klaseen (gatazkaren eraginez txirotu zirenen) eta gerra-negozioengatik aberastutako gutxiengo baten arteko desberdintasunak areagotu egin ziren. Bestalde, gerraren eraginez, emakumeak etxetik kanpo lan egiten hasi ziren, gizonezkoek landan, fabriketan, garraioan, ospitaleetan eta abar utzitako hutsuneak betetzeko.
Ondorio Ideologikoak
Intelektualen eta gizarte-sektore handien artean bakezaletasunari eta antimilitarismoari mesede egin zion; baina gerran galdu zutenek sumindura eta mendekua hartzeko gogoa zuten, batez ere Alemaniak, bake-itunaren aurrean umiliatua sentitu baitzen.
Errusiako Iraultzak eta NEP
1905eko Iraultza Errusian
Garai hartako Errusiak krisi nazional larria jasan zuen ekialdean, Japoniaren aurka. 1905ean izandako porrot militarraren ondorioz, protestak egiten hasi ziren, eta protesta horiek gogor ito zituzten arren, sistema inperiala erreformatzera behartu zuen. Nikolas II.a tsarrak duma (parlamentua) bat sortzeko baimena bakarrik eman zuen, baina geroago bertan behera uzten ahalegindu zen.
1917ko Otsaileko Iraultza Burgesa
San Petersburgon gertatu zen. Nikolas II.a tsarra agintetik kendu eta sistema politiko liberala zuen errepublika ezarri zen, eta horrek eraldaketak egingo zituela adierazi zuen. Baina Mundu Gerran jarraitzea erabaki zuenez, eta eraldaketak oso geldoak zirenez, sistema horrek porrot egin zuen. Sozialistek eta liberalek osatutako behin-behineko gobernua ezarri zuten, Alexander F. Kerenski buru zela.
1917ko Urriko Iraultza Boltxebikea
1917ko Iraultza Boltxebikea muturreko marxistek edo boltxebikeek antolatu zuten, eta euren buruak, Leninek, agintea eskuratu zuen. Horrek bakea sinatu zuen Alemaniarekin (Brest-Litovskeko Ituna, 1918) eta herri-aldarrikapenak ezarri zituen:
- Latifundioak nekazariei ematea.
- Langileek fabrikak kontrolatzea.
- Bankuak eta garraioak nazionalizatzea.
Boltxebikeek, agintea eskuratu ondoren, Alderdi Komunista izena hartu eta Hirugarren Internazionala (Komintern) fundatu zuten.
Ekonomia Politika Berria (NEP)
1921etik aurrera abiatu zen, krisi ekonomikoaren aurrean, osagai kapitalistak eta komunistak konbinatuz. Modu horretan, nekazariei ustiapenaren zati bat merkatu librean saltzen zitzaien, eta bankuen eta industrien nazionalizazioari eutsi zitzaion. Modu horretan, Errusiako ekonomia apurka-apurka berreskuratzen hasi zen, eta herritarren bizi-baldintzak hobetu ziren.