Karlistaldiak (1833-1876): Gerra, Foruak eta Kontzertu Ekonomikoa

LEHEN KARLISTALDIA (1833-1840)

Estatu Karlista eta Gatazkaren Garapena

Matxinada karlista 1833ko irailaren amaieran hasi zen. Hasierako etapa horretan, elkarren arteko lotura gutxi-asko zuten partida armatu batzuk ibili ziren Euskal Herriko txoko batetik bestera.

Berrantolaketa prozesu bat hasi zen 1834ko uztailean, Karlos Maria Isidro Borboikoa erregegaia Euskadira iritsi zenean. Tomas Zumalakarregi jeneralak bultzatu zuen prozesu hori.

Estatu Karlista

Karlos Euskadira iristean, Estatu Karlista abian jarri zuen. Estatu kontserbadore eta absolutista horren buruzagia karlisten hautagaia izan zen, eta haren erabakiak lege bihurtzen ziren.

Estatu Karlistaren egitura nagusiak:

• Gerra eta Ogasun Ministerioak.
• Errege Aholkularitza (Justiziako goi-auzitegi gisa funtzionatu zuena).

Karlosek 1834ko irailean Bizkaiko foruak berretsi zituen. Karlistek goiburu hau erabili zuten: "Jainkoa, Aberria, Erregea, Foruak".

Gerraren Bilakaera eta Zumalakarregiren Papera

Armada karlista asko aldatu zen Zumalakarregi jeneralaren eraginez. Behin eta berriz garaitu zituen tropa liberalak (adibidez, Amezkoako Guduan).

1835ean, ia Euskal Herri osoa zuen bere kontrolpean, hiri handiak izan ezik. Zumalakarregik Gasteiz eraso nahi zuen, baina Karlos erregegaiak Madrilera joatea eta hura konkistatzea erabaki zuen.

Bigarren Etapa (1835-1837)

1835ean hasi zen bigarren etapa. Etapa honetan, eragin handia izan zuten Karlosen erabaki aldakor eta kontrajarriek, bai eta haren gortean sortutako tentsio eta azpikeriak ere.

Bilbo setiatuta egon zen. Espartero jeneralak kendu zuen setioa 1836ko abenduaren 24an Lutxanako Gudua irabazi zuenean.

Hirugarren Etapa eta Gerraren Amaiera (1837-1839)

Hirugarren etapan, 1837ko apirilean Oriamendiko Gudua gertatu zen. Urte horretan bertan Errege Espedizioa egin zen, Madrilgo mendilerroraino iritsi zena, baina huts egin zuen.

Handik aurrera, karlismoa lur jota geratu zen. Gerra 1839ko abuztuaren 31n amaitu zen, Marotoren eta Esparteroren Bergarako Besarkadarekin.

Gerraren Ondorioak eta Foruen Gaia

Gerra amaitzean, ondorio nagusiak hauek izan ziren:

• Karlos eta milaka jarraitzailek erbestera jo behar izan zuten, Frantziara alde eginez.
• Lurraldea suntsituta geratu zen.
• Foruen gaiak garrantzi handia hartu zuen.

Bergarako Besarkadarako baldintzetako bat Esparterok foruei eusteko hartutako konpromisoa izan zen. Hala ere, foruen egoera aldatu egin zen:

• Maria Kristina Borboikoa erregordeak foruak monarkiaren pribilegiotzat hartu zituen 1839ko legean.
• Ondoren, Espartero izendatu zuten erregeorde.
• Liberal moderatuek boterea lortzean, Foruak berrezarri zituzten 1844an.

HIRUGARREN KARLISTALDIA (1872-1876)

Gerraren Bilakaera

Hasierako guduetan karlistak garaile izan ziren. Karlos VII.a (Karlos Borboikoa) Euskadin sartu zen 1873ko uztailean.

Gortea Lizarran eta Durangon finkatu zuen, Lizarra menderatu ondoren. Montejurran ere garaile izan zen (1873ko azaroa).

Karlos VII.ak Bilbo konkistatzeko agindu zuen. Hiria hilabete luzez setiatuta egon zen, askatzea lortu zuten arte.

Karlistek eremu txiki bat kontrolatzea lortu zuten. Lortzen zituzten baliabide ekonomiko eta militarrak, baina Karlismoaren helburuak bertan behera geratu ziren. Tronua hartzean, sektore karlista moderatuak erakarri zituen.

1875. urtearen inguruan, Karlos VII.ak jada galdua zuen gerra, nahiz eta Lakarko Guduan garaipena lortu.

FORUEN DEUSEZTAPENA ETA KONTZERTU EKONOMIKOA

1876ko Legea

Gerraren amaierak mendeetan indarrean egondako foru-sistema bertan behera geratzea ekarri zuen. Gobernuak onartutako 1876ko uztailaren 21eko legearen bidez, foruak deuseztatu egin ziren.

Lege horren ondorio nagusiak:

• Euskal Probintzietan nahitaezko soldadutza ezarri zen.
• Espainiako Ogasunari ekarpenak egiteko betebeharra ezarri zitzaien Euskal Probintziei.

1877an, Batzar Nagusiak desegin eta haien ordez Probintzia Diputazioak eratu ziren. Kideak Gobernuak izendatzen zituen.

Kontzertu Ekonomikoa

1876ko legeak Espainiako Ogasunari ekarpenak egiteko betebeharra ezartzen zien Euskal Probintziei. Horren aurrean, Gobernuak eta diputazioek Kontzertu Ekonomikoaren sistema sortu zuten, 1878ko otsailaren 28tik aurrera indarrean egon zena.