Kant eta Ilustrazioa: Arrazoimen Kritika eta Metafisikaren Oinarriak

Metafisika eta Ezagutza

Metafisika. Kanten, irakurketa objektu ikerketa. Ezagutza lortzeko baldintzak zein dira (barne, esperientzia gabe, kanpo)? Bi judizio mota daude: analitikoak (arrazoimen bidez informazio berria ematen ez dutenak, aprioriak) eta sintetikoak (informazio berria ematen dutenak).

Zientzia judizioak ezagutzeko, behar dira metafisikaren zientzia jakitea. Arrazoimen hutsaren kritikaren lanen hiru atal:

1. Estetika transzendentala

Sentsibilitatearen baldintza translakoak eta a priori judizio sintetikoak (matematikoak, geometrikoak) aztertzen ditu: nola inor eta nola inoren barruan.

2. Analitika transzendentala

Adimenaren baldintza transzendentalak eta kategoriak. Hauek a priori judizio sintetikoak ematen dituzte fisikan: nola inor?

3. Dialektika transzendentala

Ideien transzendentala eta arrazoimenaren aztertzea. Metafisika fisikatik haratago dagoena aztertzen du. Nola dira posible zientziako judizio sintetikoak a priori? Informazio berria gehitzen dute, baina ez dira esperientziaren menpekoak.

Kanten ustez

Adimenean kontzeptu hutsak daude, ezagutza enpirikoa ez da oinarri bakarra. Inpresioak zentzumenen bidez lortzen dira. Ezagutza, arrazoimen eta esperientziaren arteko sintesia da.

• Kontzeptua (arrazoimena) + datua (enpirikoa, esperientzia)

Newton eta Hume

Newtonek eragina izan zuen: kausalitate legeak (aprioriak, ezinbestekoak, unibertsalak) eta kausalitatea aztertzea.

Humek eragina izan zuen: kausalitate ideia aztertu zuen. Kausalitate zuzena ez dago esperientzian. Oker ohituraz dago.

Idealismo transzendentala

Kanten filosofia idealismo transzendentala da. Errealitatea bere baitan ezin da ezagutu (noumenoa). Ezagutu dezakegun dena fenomenoa da, intuizioz agertzen dena.

Metafisika tradizionala

Hiru gai daude: nioa (arima), mundua eta Jainkoa. Kantek arrazoimen eta esperientziaren arteko sintesia aztertu zuen. Kontzeptuak esperientziarik gabe ez dauka edukirik. Beraz, metafisikaren gaiek ezin dira beraien baitan ezagutu, kontraesanetan erortzen dira (adibidez, antinomiak).

Ideia transzendentalak (arima, mundua, Jainkoa) behar dira, baina ezin dira ezagutu; praktikoki suposatzen dira.

Kant: Bizitza eta Testuingurua

Immanuel Kant 1724. urtean jaio zen Prusian, eta 1804an hil zen. Gurasoak ilustrazio garaian bizi izan ziren.

Aro modernoa

XVI-XVIII. mendeetan, industria iraultza (1688, Britania Handia) eta Frantziako Iraultza (1789) gertatu ziren.

Prusia

Federiko Gilen I.a erregeak sarjentu boterea, militarra eta merkatarien garrantzia nabarmendu zituen. Federiko Gilen II.a erregealdian, Prusia garai berrira egokitu zen. Estatu modernoa sakona zen, legeak eta boterea bereizita.

Pietismoa

Ale protestantearen barnean sortutako pietismoak Kanten gain eragina izan zuen. Pietismoak printzipio ebanjelikoak, errukia eta fedearen pertsonaren biziberritzea sustatu zituen.

Ilustrazioa

Ilustrazioa argitasunaren mendea izan zen. Britainia Handian Hobbes, Locke eta Hume, Frantzian Voltaire.

Kanten lema: "Sapere aude" (ausartu jakiten!). Arrazoimenari esker, gizakiak askatu daitezke, zoriontsu bizi eta hobeto bizi daitezke. Arrazoimen heldutasunera iristea lortu behar da.

Gizakiak arrazoimenari esker askatu eta erabakiak har ditzake. Horregatik Kantek arrazoimen kritikoa proposatu zuen, kritizismoa. Azterketa martxan jarri zuen, metafisikak oinarririk ez zuelako.

Arrazionalismoaren eta enpirismoaren arteko gatazka

• Dogmatismo arrazionalista: arrazoimenak ezagutza osoa ematen duela uste du.
• Enpirismoa: esperientziak soilik ezagutza ematen duela uste du.
• Kant: bien arteko sintesia proposatzen du, esperientziarik gabeko arrazoimena eta arrazoimenik gabeko esperientzia hutsaren kritika.

Ilustrazioan arrazoimenak indar handia izan zuen. Ilustrazio proiektuak giza eskubideen aldarrikapena ekarri zuen.

Eskubideen aldarrikapena

• 1791: Olympe de Gouges-ek Emakumeen eta emakumezko herritarren eskubideen adierazpena idatzi zuen.
• 1792: Mary Wollstonecraft-ek Emakumeen eskubideen erreibindikazioa argitaratu zuen. Bi emakume hauek lehen feminismo partaideak izan ziren.

Garai horretan, ezagutza, ekintza eta esperantza lotuta zeuden.