Isabel II.aren Erregealdia: Moderatuak eta Progresistak

Isabel II.aren Erregealdiaren Hasiera

Espartero jeneralak alde egin zuenean, Isabel II.ak hamahiru urte besterik ez zituela, Gorteek adin nagusitasuna eman behar izan zioten 1843ko azaroan. Bere erregealdian behin betiko finkatuta geratu zen estatu liberala, zentralista eta joera moderatukoa.

Alderdi liberal moderatua izan zen agintean, 1854 eta 1856 bitartean izan ezik; denbora horretan progresisten esku egon baitzen boterea. Euskal Herrian Foruak Konstituzio erregimen berriari egokitzeko negoziazioak egiten jarraitu zuten.

Hamarraldi Moderatua (1844-1854)

Isabel II.aren erregealdiko lehen hamar urteetan moderatuak egon ziren agintean, bereziki Ramón María Narváez. Etapa honi, batzuetan, hamarraldi gaitzesgarria deritzo.

Liberalismo Moderatuaren Ekimen Nagusiak

Liberalismo moderatuaren jardueran hainbat ekimen aipagarri egin ziren:

• 1845eko Konstituzioa: Konstituzio berri bat eman zen, erabat moderatua.
• Ogasun Erreforma: Ogasunean erreforma sakona egin zen, zerga sistema arrazionalizatzeko eta liberalizatzeko. Zuzeneko zerga ezarri zitzaien hiriko ondasun higiezinei eta laborantza lurren errendimenduari.
• Udalen Legea: Udalen Lege berria onartu zen, tokiko agintea gobernuaren ordezkari ahaltsuei aitortzen ziena. Euskal lurraldeetan ere ezarri zen lege hau, foruzaleek protesta gogorrak egin arren.
• 1851ko Konkordatua: Vatikanoak bere ondasun guztiak desamortizatzea onartu zuen.
• Segurtasuna: 1844an Guardia Zibila sortu zen, eta progresisten milizia nazionala desegin zuten.

Euskal Foruak eta Oposizioa

Euskal lurraldeetan, 1844an berriro indarrean jarri zituzten Euskal Foruak Pedro Egañaren lanari esker. Foru Aldundiek eta Batzar Orokorrek lehen zituzten administrazio eta ekonomia ahal berekin jarraitu zuten, eta erakunde bikoiztasuna gertatu zen berriro. Hala ere, muga zergak ez zituzten berriro barrura eraman, justizia arloan egindako aldaketak bere horretan geratu ziren eta Foru Baimena ez zen berriro onartu.

Gobernuaren jarrera errepresiboa eta moderatuek hauteskundeak manipulatzen zituztela ikusita, oposizioko kideek (progresista ezkertienak) 1849an Alderdi Demokrata sortu zuten. Alderdi hau karlista tradizionalek, progresistek, errepublikarrek eta demokratak osatzen zuten. Hauek eskatzen zituztenak:

• Erregimenaren goitik beherako aldaketa.
• Biltzeko eta elkartzeko erabateko askatasuna.
• Gizarte erreforma.
• Gizonezkoen sufragio unibertsala.

Mugimendu horren barruan, errepublikarrak eta sozialistak bereizten hasi ziren. Mugimendu guzti hauek gogor zapaldu zituen Narváezek.

1852an, Juan Bravo Murillok konstituzio proiektu atzerakoi bat aurkeztu zuen, Gorteei boterea kendu eta Erregeari areagotzea proposatzen zuena. Proposamen honen kontrako erreakzio bizia sortu zen eta Murillok dimisioa eman behar izan zuen. Honen ondoren eratu ziren gobernuek ez zuten egonkortasunik lortu, eta haserrea zabaldu zen progresisten, demokraten eta errepublikarren artean, baita sektore moderatu aurreratuen artean ere.

Biurteko Progresista (1854-1856)

Antonio Cánovas del Castillok Manzanaresko Agiria idatzi zuen, gobernuari erreforma erradikalagoak eskatuz. Progresistek eta demokratek bat egin zuten moderatuen iraultza mugimenduarekin, eta 1854ko uztailean matxinadak egon ziren zenbait hiritan. Gizarte asaldurak bultzatuta, Isabel II.ak Esparterori eskatu zion gobernua zuzentzeko. Horrela hasi zen Biurteko Progresista.

Esparterok progresista eta moderatu batzuk jarri zituen gobernuan (O'Donnell, adibidez). Erregimen aldaketak egiten hasi zen: boto eskubidea hedatu, inprimatzeko askatasuna, etab.

Ezegonkortasuna eta Erreforma Progresistak

Ezegonkortasunak jarraitzen zuen:

• Karlistak erreforma progresisten kontra zeuden.
• Demokratek gutxiegitzat jotzen zituzten progresisten erreformak.

1856ko uztailean, Esparterok dimititu egin zuen eta erreginak O'Donnelli eskatu zion gobernua eratzeko. Euskal Herrian burgesiak jarrera liberal kontserbadoreagoa hartu zuen, garapen ekonomikorako beharrezkoa zen ordena bermatzeko.

Agintean luzaro egon ez ziren arren, progresistek garrantzi handiko neurriak hartu zituzten arlo guztietan (legegintzan, administrazioan, ekonomian eta finantzetan), baina haien hainbat helburu ezin izan ziren aplikatu.

1856ko Konstituzioa (Non Nata)

1856ko Konstituzioa idatzi zuten, baina “non nata” (jaio gabea) izena jarri zioten, ezin izan baitzuten indarrean jarri. Konstituzio honen ezaugarririk bereizgarrienak:

• Nazioaren subiranotasuna.
• Botere banaketa zorrotza.
• Kongresua eta Senatua hautatuak izatea.
• Eskubide indibidualen erregulazio zabala.
• Milizia Nazionala berreskuratzea.
• Beste erlijio batzuk pribatuan praktikatzeko eskubidea.

Ekonomia eta Finantza Neurriak

Finantzetako eta ekonomiako neurririk esanguratsuenak hauek izan ziren:

• Pascual Madozen Desamortizazio Legea (1855): Trenbidearen eraikuntza finantzatzeko.
• Finantza sistema zabaltzeko eta atzerriko kapitala erakartzeko legeak, sozietate anonimoen eta bankuen sarrera bultzatu zutenak.
• 1855eko eta 1856ko legeek Burdinbidearen eraikuntza sustatu zuten.

Neurri hauen bidez, estatuko ogasunaren diru sarrerak handitu eta azpiegiturak hobetzea (industria sustatzeko) bilatzen zen.

Moderantismoaren Itzulera (1856-1868)

1845eko Konstituzioa eta Hamarraldi Moderatuaren legedia berriro jarri ziren indarrean. Lehen urteetan O'Donnell eta Narváez txandakatu ziren agintean.

Batasun Liberala eta Krisia

1858 eta 1863 artean, Batasun Liberala (moderatu eta progresista batzuek osatutako alderdi zentrista berria) izan zen gobernuan. Urte hauetan egonkortasun politikoa eta oparotasun ekonomikoa eman zen.

1863tik aurrera, moderatuek boterea berreskuratu zuten, eta ezegonkortasuna nagusitzen hasi zen berriro, alderdien zatiketa gero eta nabarmenagoaren ondorioz. Hauteskundeak zirela eta, demokratak eta progresistak joko politikotik kanpo geratu ziren. Euskal Herrian foruzaletasunak gero eta erro sakonagoa egin zuen liberal moderatuen eta progresisten artean.

1866ko krisi ekonomikoaren ondorioz, egoera politiko eta sozial liskartsuak gertatu ziren. Azken gobernu moderatuek gogor zapaldu zituzten erregimenaren kontrako gizarte protestak eta militarren matxinadak.

Progresistak, demokratak eta Batasun Liberalekoak Prim jeneralaren (progresista) zuzendaritzapean elkartu ziren, Isabel II.aren erregimena erorarazteko asmoz.