Industrializazioa Euskal Herrian: XIX. Mendeko Bilakaera
Industrializazioa Euskal Herrian (XIX. Mendea)
Bizkaia: Industrializazio Modernoaren Abiapuntua
Industrializazio modernoa XIX. mendearen azken herenean hasi zen Bilbon. Faktore garrantzitsuak izan ziren: industria tradizional indartsua, teknika modernoetara erraz egokitu zena, eta Bilboko ezkerraldeko burdin-meategi emankorrak. Sistema forala indarrean zegoenez, burdina guztiona zen. Lege berriek partikularretara bideratu zuten, 3 gune nagusitan: Bilbo, Somorrostro eta Sopuerta. Burdina ateratzea eta garraiatzea erraza zen.
Ustiakuntza masiboak konpainia modernoak erakarri zituen: ingelesak eta bizkaitarrak. 1885ean, Banco de Bilbao sortu zen, negozioetan inbertitzeko. Burdina gehiena Britania Handira esportatzen zen, etekin handiak lortuz. Etekin horiek azpiegituretan eta sektore ekonomiko berrietan inbertitu ziren: Bilboko portuko obrak, meategietako tranbiak, trenbideak, plano inklinatuak, bankuak, etab.
Burdingintzaren alorreko enpresa handiak sortu ziren. 1902an, Bizkaiko Labe Garaiak eratu ziren, Galeseko ikatza eta Bessemer bihurgailua erabiliz, teknologia modernoena aplikatuz. Ontziola modernoak ere garatu ziren.
Gipuzkoa: Garapen Industriala Geroago
Gipuzkoan industrializazioa geroago hasi zen. Baldintza natural onak zituen: ibai emaritsuak (presak eta Espainiako lehen zentral hidroelektrikoa), basoak (egur-ikatza) eta kokapen geografiko ona. Mota askotako industriak garatu ziren, lantegi txikiak nagusi zirelarik, eta industria tradizionalak iraun zuen. Kapitala leku askotatik etorri zen. Ehungintza (oihalgintza-lantegiak), burdingintza, elikagaien industria eta papergintza garrantzitsuak izan ziren. Bankaren garapena ere nabarmena izan zen.
Araba eta Nafarroa: Garrantzi Gutxiagoko Industrializazioa
Araban eta Nafarroan industrializazioak garrantzi gutxiago izan zuen. Araiako nekazaritza-tresnen fabrika eta Gasteizko karta-lantegia aipagarriak dira. Nafarroan, landa-ezaugarriak eta kontserba-industriak garatu ziren.
Industrializazioaren Bilakaera
Sistema kapitalistaren bilakaeran, produkzio eta kontsumoaren gorabeherak izan ziren. 1841ean, aduanak kostaldera eta Frantziara eraman ziren, eta horrek produkzio industrialaren garapena zaildu zuen, lantegi berriak desagertuz. Burdina Britania Handira esportatzen zen. 1876-91 artean, Bizkaiko industria hazi zen, baina ezin izan zuen kanpoko produktuekin lehiatu. Arazoak izan ziren burdina ateratzean. Krisiari aurre egiteko, 1896an arantzel protekzionista ezarri zen, eta egoera 1914an gainditu zen. Lehen Mundu Gerrak produkziorako onurak ekarri zituen.
Gizarte Ondorioak eta Gizarte Auzia
Industrializazioak aldaketak eragin zituen gizartean: klase-gizartea sortu zen, burgesia (aberatsak) eta proletarioak (langile pobreak) bereiziz, eta klase-borroka piztu zen. Gizarte desegituratu bat sortu zen, ume abandonatuekin, prostituzioarekin eta higiene-arazoekin, gaitzak eraginez. Alkoholismoa ere arazo larria zen.
Hiri Industrialak
Hiriak hazi egin ziren, langileen auzoak sortuz. Alokairuak garestiak ziren, etxeek ez zuten leihorik eta urik ez, eta gaitzak erraz zabaltzen ziren. Burgesen auzoetan, berriz, ura, elektrizitatea, berogailua eta telefonoa zeuden.
Ondorioak Demografian
Bilbok Europako heriotza-tasa altuenetakoa zuen: izurriteak, ke beltza, elikadura eskasa... Horrek bizi-itxaropena asko murrizten zuen. Gipuzkoan egoera ez zen hain gogorra, baserriko munduak eragin positiboa zuelako.
Ondorioak Naturan
Bilboko ibaia oso zikin zegoen: usaina, gaixotasunak... Gainera, itsasontzi asko zeuden. Meatzaldearen paisaia erabat eraldatuta geratu zen.
Aisialdia
Espektakuluak eta kirola: antzerkia, opera, zinema (kultura berria). Futbola ere oso ezaguna egin zen.
Beste Aldaketak
Politikan parte hartzeko modu berriak: mitinak, liderrak... Alderdi politikoak sortu ziren. Mentalitate berriak garatu ziren. Erlijioak langileen artean indarra galdu zuen, baina baserri giroan oso katolikoak izaten jarraitzen zuten. Erdara nagusitu zen.