Industrializazioa eta Aldaketa Politikoa Euskal Herrian

Foruzale-tradizionalistak eta Karlismoaren Bilakaera

Errestaurazio garaian, foruzale-tradizionalistak euskal esparru politikoaren zutabe nagusietako bat ziren, eta karlismoaren jarraipen historikoa adierazten zuten. Talde honen oinarria foruen defentsa sutsuan zetzan. 1876ko foruen abolizioak Euskal Herriko identitate politikoaren oinarriak astindu zituen, eta tradizionalistek uste zuten horrek gizartearen antzinako egitura, autonomia eta ohitura juridiko bereziak suntsitu zituela. Horregatik, Estatuarekiko harreman berezi baten alde borrokatu ziren, euskal lurraldeen berezitasun historikoak eta eskubide zaharrak berreskuratzeko asmoz.

Barne-zatiketak ohikoak ziren: karlismoak dinastia-gatazka luzeak izan zituen, eta jarraitzaileak bi multzotan banatu ziren:

• Errege legitimoaren aldekoak: Karlos VII.aren ingurukoak.
• Integristak: Ikuspegi ultrakatoliko eta zentralista zutenak, batzuetan Madrilgo gobernuarekin lerrokatuz.

Bestalde, karlismoaren zenbait sektore, foruen defentsaren eta euskal berezitasunen inguruko diskurtsoak zirela eta, nazionalismo sortu berrira hurbildu ziren pixkanaka. Foruzale-tradizionalistek nekazaritza-ereduaren eta familia kristauaren defentsa, botere ekonomiko tradizionalen babesa eta modernitate industrialaren aurkako susmo sakona zuten. Industrializazioa, haien ustez, euskal nortasuna eta ohiturak hondatzeko arriskua zen, eta immigrazio masiboa “inbasio kulturala” bezala ikusten zuten. Mugimendu honek Bizkaiko eta Nafarroako landa-guneetan izan zuen indar handiena.

Industrializazioa eta Alderdi Dinastikoen Garrantzia

Alderdi dinastikoen aldekoak Espainiako estatuaren sistemarekin lerrokatuta zeuden, eta Bizkaiko eta Gipuzkoako burgesia industrialaren interes ekonomikoak ordezkatzen zituzten. Industrializazioak botere handia eman zien enpresaburuei, siderurgiaren, meatzaritzaren eta bankuen inguruan sortutako kapital berriarekin. Kapital horrek egonkortasun politikoa behar zuen: inbertsioa, esportazioa eta merkatu nazionalaren barne antolaketa Madrilen hartzen ziren erabakien mende zeuden.

Alderdi Liberalak eta Kontserbadoreak, txandaka gobernatzen zutenak, euskal elite ekonomikoari sistema egonkor eta aurreikusgarri bat eskaintzen zioten. Bilbo eta Donostiako portu-hiri handietan, dinastikoek botere handia izan zuten udaletxeetan, diputazioetan eta merkataritza-erakundeetan. Haien proiektua Espainiako Estatuko modernizazioan oinarritzen zen, baina euskal lurraldeen berezitasun kulturalak errespetatzen zituzten maila jakin batean, betiere foruen berreskurapen politikorik planteatu gabe.

Talde honek masa-oinarririk ez bazuen ere, botere instituzional eta ekonomiko handia zuen. Kapital handia, prentsa propioa eta sare politiko oso sendotuak babestuta, industrializazioaren dinamika berriekin (trenbideak, bankuak, energia-sareak) koordinatu behar izan zuten Madrilekin. Horrek azalduko du zergatik izan ziren dinastikoak EAJren hazkundearen aurkako indar nagusietako bat XX. mendearen lehen hamarkadetan.

Euskal Abertzaletasunaren Sorrera eta Sabino Arana

Abertzaletasunaren sorrera XIX. mendearen amaieran industrializazioaren eta foruen galeraren ondorio zuzena izan zen. Industrializazioak milaka langile espainiarren etorrera ekarri zuen, euskararen erabilera murriztuz eta herri askoren izaera soziala aldatuz. Foruen galerak identitate-galera eta frustrazio sakona sortu zuen, euskal sistema historiko baten amaiera ekarriz.

Sabino Aranak nazionalismo berri bat artikulatu zuen: euskaldunak nazio berekoak zirela hizkuntza, ohitura, izaera moral eta arrazaren arabera. Aranek ikuspegi katoliko eta tradizionalista zuen, eta euskal nortasuna fedearekin eta moralarekin lotzen zuen. Euzkeldun Batzokija (1894) eta Bizkaitarra egunkaria erabiltzen zituen bere ideiak zabaltzeko. Hiri industrialetan eragin handia izan zuen, batez ere euskal klase ertain berrian eta artisauen artean.

1903an Arana hil zenean, bi korronte nagusi sortu ziren:

• Ortodoxoak: Aranaren independentismo zorrotza defendatzen zutenak.
• Moderatuak: Autonomia politikoaren bidea lehenesten zutenak, Estatu espainiarraren barneko marko berezi baten alde.

Ramón de la Sota enpresaburuaren inguruan antolatutako sektore moderatuak indar handia hartu zuen, eta 1907tik aurrera EAJk gorakada politiko esanguratsua izan zuen Bizkaian eta Gipuzkoan.

Langile Mugimendua eta Gizarte Gatazkak

Langile mugimendua industrializazioaren ondorio sozial nabarmenena izan zen. Meatzaritza, altzairugintza eta trenbideetako lanak baldintza gogorretan egiten ziren: ordutegi luzeak, segurtasun falta, haurren lana eta soldata baxuak. Etxebizitzak gaizki eraikita zeuden, eta higiene-baldintzak oso kaskarrak. Horrek kontzientzia kolektiboaren sorrera eta langileen antolaketa sindikalaren beharra eragin zuen.

Sozialismoa izan zen indar nagusia. Facundo Perezaguak langile borrokalari gogorrak bultzatu zituen eta grebak antolatu zituen. 1900eko hamarkadan Indalecio Prieto agertu zen, moderatuagoa eta integrazio politikoa bilatzen zuena. Greba garrantzitsuak izan ziren urte hauetan:

• 1890, 1892 eta 1903an.
• 1906an.
• 1910ean: Bereziki garrantzitsua, lanaldi murrizketa, soldata igoera eta segurtasun-neurriak lortu baitziren.

Anarkismoak, CNT bidez ordezkatua, kultura eta autogestioan eragina izan zuen. 1921ean, sozialismo erradikalak komunismoa sortu zuen PCEren bidez. Patronalak erantzun gogorrak eman zituen: lock-outak, langileen kaleratzeak eta poliziaren erabilera.

Sindikalismo Kristaua eta ELA-STVren Sorrera

Sindikalismo kristaua Elizarekin lotuta sortu zen XIX. mendearen amaieran, sozialismoak eta anarkismoak langileen artean izan zuten hedapenari aurre egiteko. Helburua zen langileek ez galtzea fedea eta moral tradizionala, eta Pio IX.aren eta León XIII.aren doktrina sozialean oinarritutako alternatiba bat eskaintzea.

1911n ELA-STV sortu zen, euskal langileen eskubideak eta nortasuna defendatzeko. Sindikatu honek indar handia izan zuen Bizkaian eta Gipuzkoan, eta bereziki arrakastatsua izan zen langile katolikoen artean. ELAren berezitasuna bere ideologia mistoan zetzan: euskal abertzaletasuna eta katolizismo soziala elkartzen zituen. Hori dela eta, ELAk eta EAJk aliantzak egin zituzten, langile mugimenduaren eta abertzaletasunaren arteko zubi funtzioa betez.

ELA autonomoa izatea eta langileen baldintzak hobetzea bilatzen zuen, betiere gizarte-bakea arriskuan jarri gabe. Horrek erakusten du lehen nazionalismo politiko eta sindikalak zubi funtzio garrantzitsua betetzen zuela euskal identitatearen defentsan eta langileen eskubideen aldarrikapenean.