Atzerriko euskalariak: euskarologiaren sorrera eta bidaiari filologoak

Laburpena

Dokumentuak euskarologiaren sorrera azaltzen du, XV-XVI. mendeetako Berpizkundean atzerriko filologoek eta bidaiariek euskarari buruz egindako ikerketen bidez. Andrea Navagero, Nicolas Landuchio, Joseph Escaligero eta Bonaventura Vulcanius bezalako egileen ekarpenak aurkezten ditu, baita Wilhelm von Humboldt eta Luis Luciano Bonaparteren lana ere, euskalkien sailkapenarekin.

Funtsezko puntuak

Euskarologia XV eta XVI mendeetan sortu zen, Berpizkundearekin batera, euskara filologoek aztertzen hasi zirenean.
Andrea Navagerok euskara Gipuzkoan eta Bizkaian entzun zuen, eta hizkuntza berezitzat jo zuen.
Nicolas Landuchiok 1562an Esp/Ital/Frants/Bizkai hiztegia idatzi zuen, Dictionarium Lingua Cantabriae izenez.
Joseph Justo Escaligerok euskaldunek lau hizkuntza ezagutu behar zituztela defendatu zuen.
Luis Luciano Bonapartek euskalkiak hiru talde nagusitan banatu zituen: Bizkaiera, Gipuzkera-Nafarrera-Lapurtera eta Zuberera-Behe-Nafarrera.
Wilhelm von Humboldt euskara ikertzera Euskal Herrira bidaiatu zen.

Frogatu zeure burua

73.Gaia
ATZERRIKO EUSKALARIAK

1.- Euskarologiaren sorrera
® Definizioa: geografia, zuzenbidea, politika, medizina e.A kontuan hartu
® XV eta XVI mendeetan Berpizkundearekin testu ugari, bertako eta atzerriko filologoek aztertuak = euskarologia

2.- Atzerriko filologoak eta bidaiariak: Andrea Navagero, Nicolas Landuchio, Joseph Escaligero, Bonaventura Vulcanius.
® Berpizkundean hainbat humanista Europan zehar, beren jakituriaren aztarna utzi.
· Andrea Navagero : Venezia 1383-1429
® Politikari, historialari eta poeta latindarra. Zeregin filologikoari eskaini bizitza zati handia. 1524-26 artean Espainia eta Frantziara bidaiatu eta :
® Gasteizen gaztelera hitz egiten zutela, euskara ulertu, Gipuzkoan eta Bizkaian Vascuence hitz egin. Hizkuntza berezia, ez omen zuen ez gaztelerazko, ez beste hizkuntzetako hitzik eta ® antigua lengua de los españoles. Los hombres sabes escribirla, gazteleraz, baina emakumeek hitz egin baino ez.

· Nicolas Landuchiok, Italia.
® 328 orri Esp/ ital/frants/ Bizkai hiztegia 1562. Madrilgo Liburutegi Nazionalean. 1958an Manuel Agud eta Luis Mitxelenak argitaratu eusakarzko zatia. Dictionarium Lingua Cantabriae

· Joseph Justo Escaliguero Frantzia 1540-1609.
® Tradizio humanistiko italiar eta frantsesa. Europako ia hizkuntza guztiak ezagutu
® Tiene 7 jornadas . Baiona, Francia, Navarra y España.Euskaldunok 4 hizkuntza hitz egitea beharrezkoa
.
· Bonaventura Vulcanius Brujas 1538-1614
® Gai historiko, teknologiko eta linguistikoen itzulpenak.
® Francisco de Mendoza Bobadilla kardinalaren idazkari eta liburuzain gisa etorri Espainiara, euskal glosario eta aitagure bat bildu. XVI amaieran / XVII zehar, euskarari buruzko testua zabaldu Europan zehar.

3.- Gilen Humboldt eta Euskal Herrirako bidaiak.

® Postdam jaio 1767.Prusia Erresuman. Munduko hiritartzat bere burua. Parisera joan eta Garat euskalduna ezagutu. EHa ezagutu

4.- Luis Luziano Bonaparte eta Zazpi Probintzien Atlas Linguistikoa.

Euskalki guztiak hiru talde nagusitan banatzen ditu:

A.- Bizkaiera.

B.- Gipuzkera, Iparraldeko eta Hegoaldeko Goi-Nafarrera eta Lapurtera.

C.- Zuberera, Ekialdeko eta Mendebaldeko Behe-Nafarrera.

Ohiko galderak

Zer da euskarologia?

Euskarologia euskara geografia, zuzenbide, politika eta medikuntzaren ikuspegitik aztertzen duen ikerketa-arloa da, XV eta XVI mendeetan Berpizkundearekin sortua.

Nork sailkatu zituen euskalkiak hiru taldetan?

Luis Luciano Bonapartek sailkatu zituen euskalkiak hiru talde nagusitan: Bizkaiera, Gipuzkera-Nafarrera-Lapurtera eta Zuberera-Behe-Nafarrera, Zazpi Probintzien Atlas Linguistikoan.