II. Errepublika eta Frankismoa: Testu Historikoen Azterketa

Clara Campoamor eta Emakumeen Boto-Eskubidea

Testuaren ezaugarriak: Forma juridikoko testu politiko eta publikoa da, lehen mailako iturria. Clara Campoamor Alderdi Errepublikano Erradikaleko diputatuak Gorte Konstituziogileei zuzendutako hitzaldia da, Madrilen egunkarietan egun berean argitaratua.

Helburua eta ideia nagusiak: Helburu nagusia II. Errepublikan emakumeen eta gizonen arteko berdintasun politikoa eta juridikoa lortzea zen, emakumeen askatasuna eta sufragio unibertsala babestuz. Aristotelesen aipamenak erabili zituen eta Victoria Kent diputatuaren aurkako jarrera arrazoitua azaldu zuen. Campoamorrek Konstituzioa goraipatu zuen, Espainia emakumeen boto-eskubidea onartu zuen lehen herrialde latindarra bilakatu zelako, harrotasun handiz.

Testuinguru Historikoa eta Bilakaera

• Primo de Riveraren dimisioa: 1930eko urtarrilaren 30ean diktadoreak dimisioa eman zuen, eta Dámaso Berenguerrek hartu zuen boterea («Dictablanda»).
• Donostiako Ituna: Hiru talderen ekimenez (sozialistak, errepublikanoak eta konstituzionalistak) II. Errepublika aldarrikatzeko akordioa sinatu zen. 1931ko apirilaren 14an Alfontso XIII.ak erbestera joan behar izan zuen.
• Gorte Konstituziogileak (1931): Manuel Azañaren behin-behineko gobernua osatu zen, Niceto Alcalá-Zamora estatuburu zela. Emakumeen aldeko aurrerapen handia gertatu zen Campoamorren argudioak nagusitu ostean.
• Hauteskundeen bilakaera: Victoria Kentek uste zuen emakumeek eskuinari emango ziotela botoa. 1933an CEDA eskuindar koalizioak irabazi zuen aliantza sendoari esker. Hala ere, 1936ko hauteskundeetan emakumeek ere bozkatu zuten eta ezkerreko Fronte Popularrak lortu zuen garaipena.
• Ondorioak: 1933tik aurrera eskuinak erreformak geldiarazi zituen, ondoren Gerra Zibila piztu zen eta diktadura frankistak emakumeen eskubide guztiak kendu zituen, frankismoa amaitu arte berreskuratu ez zirenak.

Fronte Popularraren Hauteskunde Programa (1936)

Testuaren analisia: Testu politiko eta informatzaile publikoa da, espainiar hautesleei zuzendua, lehen mailako iturria. Madrilgo prentsan argitaratu zen 1936ko hauteskundeetan, II. Errepublikaren garaian. Fronte Popularreko koalizioak (PSOE, PCE, POUM eta ezkerreko errepublikanoak) sinatu zuen.

Programaren Neurri Nagusiak

• Preso politikoentzat amnistia orokorra ezartzea.
• 1931ko Konstituzioa berrezartzea eta errespetatzea.
• Nekazarien egoera hobetzeko nekazaritza-erreformari bultzada ematea.
• Banku-sistemaren erreforma sakona gauzatzea.
• Langileen lan-baldintzak nabarmen hobetzea.

Testuingurua eta Hauteskundeen Emaitza

1931-1933ko biurteko erreformistan Azañak erreforma sakonak bultzatu zituen. 1933an koalizioa hautsi eta CEDAren eskuinak irabazi zuen, aurreko lorpenak bertan behera utziz. 1934ko urriko iraultzaren ostean (Asturiasen eta Katalunian), 1936an hauteskunde berriak deitu ziren Espainia erabat polarizatuta zegoela. Manuel Azañak errepublikano burgesak eta sozialistak elkartzea lortu zuen Fronte Popularrean.

1936ko otsailean Fronte Popularrak irabazi zuen diferentzia txikiarekin. Gobernu erreformatzaileak denbora gutxi izan zuen, eskuinak militarren laguntzarekin estatu-kolpea eman baitzuen, Gerra Zibilari bide emanez eta programa hura osorik gauzatzea galaraziz.

Bizkaiko eta Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoa

Testuaren ezaugarriak: Eduki ekonomiko eta juridikoko dekretua da, lehen mailako iturri publikoa. Francisco Franco jeneralak Burgosen aldarrikatu zuen 1937an, Gerra Zibila hasi eta urtebetera, frankistak Iparraldeko frontean boterea eskuratzen ari zirenean.

Dekretuaren Edukia eta Justifikazioa

Aginduaren bidez Bizkaiko eta Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoak indargabetu ziren. Frankistek dekretuko artikuluetan argudiatu zuten probintzia horiek abantaila fiskalak zituztela baina «Altxamendu Nazionalaren» aurka borrokatu zirela; ondorioz, «probintzia traidore» izendatu eta euren erregimen fiskal propioa kendu zieten. Aitzitik, Araba eta Nafarroak kolpe militarrari hasieratik lagundu ziotenez, beren pribilegioak mantendu ahal izan zituzten.

Gerra Zibilaren Testuingurua eta Ondorioak

• Euskal Herriaren okupazioa: Santoñako hitzarmenaren eta Euskal Herriko konkistaren ondoren, Euskadiko Autonomia Estatutua bertan behera geratu zen.
• Zigor ekonomiko eta sozialak: Bizkaia eta Gipuzkoa baliabide ekonomiko propiorik gabe geratu ziren; epaiketa militarrak, errepresioa, langileen kaleratzeak eta Primo de Riveraren garaiko burokrazia zentralista berrezarri ziren.
• Burdingintzaren interesa: Bizkaiko industriak eta burdinak garrantzi handia zuten frankistentzat, eta enpresari handi askok erregimenarekin bat egin zuten.
• Berrezarpena: Diktadura frankista amaitu ondoren, Kontzertu Ekonomikoa berrezarri zen eta gaur egun Euskal Autonomia Erkidegoko hiru probintzietan dago indarrean.