Historia e sociolingüística da lingua galega: Séculos XX e XXI

Un paso decisivo para o galego

Entre 1900 e 1936 o galego dá un paso decisivo: o movemento agrarista e o nacionalismo reflexionan sobre a necesidade de que o galego sexa usado en todos os ámbitos. Establécese a relación directa entre o idioma e a identidade colectiva: a súa desaparición significaría a desintegración do pobo. Dáse un proceso de aumento do bilingüismo e de diminución do número de monolingües.

En 1916 organízanse as Irmandades da Fala e a publicación de A Nosa Terra en defensa do idioma. En 1918 prodúcese unha recuperación política tras un fracaso previo. En 1920 a xeración Nós traballa para potenciar o galego, que daquela era moi localista. Os homes de Nós recollen obras internacionais para actualizar e universalizar a cultura, amosando tamén interese por outros temas e promovendo o galego en todos os ámbitos. Crean a prosa galega moderna e esténdense en ámbitos antes vetados.

O Seminario de Estudos Galegos (SDEG), creado por mozos universitarios e profesores, desenvólvese integramente en galego. A recuperación faise posible coñecendo a historia, o que dá lugar á idea da educación en galego e á aparición de propostas de integración. Coa proclamación da Segunda República en 1931, o galego recupera protagonismo social. En decembro créase o Partido Galeguista, que busca a autodeterminación para Galicia. Para este novo emprego do galego faise necesaria unha revisión da lingua e construír unha variedade estándar: estúdase o galego medieval e depúrase a lingua de castelanismos.

O proceso de normativización lingüística

Co fin de ser un instrumento útil para a sociedade, un idioma precisa dúas condicións esenciais:

1. Unha variedade unificada común a todos os falantes.
2. Unha variedade formal para a comunicación culta e pública.

Estes procesos denomínanse normativización. Algunhas linguas fixaron os seus estándares moito antes ca o galego (no século XIX). Isto forma parte dun proceso máis amplo de recuperación da lingua fronte á situación diglósica, coñecido como planificación lingüística, o cal ten dous grandes obxectivos:

• Aumentar o número de falantes e levar o idioma a todos os ámbitos.
• Fixar un modelo de referencia formal.

A construción dunha variedade estándar é un proceso laborioso. Os primeiros pasos consisten na fixación da ortografía, a escolla da variedade común e a elaboración de gramáticas e dicionarios (no caso galego, a partir de 1860). As propostas sistemáticas chegan no século XX: a primeira é Algunhas normas para a unificación do idioma galego (1933), seguida polas Normas ortográficas do idioma galego (1970) e as Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, declaradas oficiais pola Xunta de Galicia. Xorde a polémica coa tendencia reintegracionista, que acusa as institucións de isolacionistas. A revisión de 2003 supera parte destes conflitos.

O novo obxectivo céntrase en consolidar un modelo oral non contaminado polo castelán. Ao existir unha variedade estándar oficial, calquera trazo que se aparte dela considérase incorrecto. Distínguense dous tipos de alteracións:

• Desviación da norma: hiperenxebrismos, dialectalismos, vulgarismos e arcaísmos.
• Interferencias: lusismos e castelanismos.

Paralización e retroceso na posguerra

O período que vai desde 1936 ata 1950 ten como característica principal a paralización e o retroceso do proceso de normalización lingüística e cultural levado a cabo desde a fundación das Irmandades da Fala. Só nos núcleos galeguistas do exilio americano seguirá o galego desempeñando as funcións logradas no período anterior.

A Guerra Civil e o triunfo do franquismo supuxeron a supresión das liberdades e a implantación dun novo ordenamento que exaltaba a unidade política de España e reprimía calquera manifestación de diferencialismo que non fose de carácter estritamente folclórico. Entre as moitas consecuencias negativas da Guerra Civil salientan dúas que afectaron directamente a recuperación do idioma:

• Impediu a entrada en vigor do Estatuto de Autonomía aprobado en 1936, no que se establecía a cooficialidade do galego.
• Malogrou o traballo das persoas que loitaron pola normalización lingüística e cultural, eliminándoas fisicamente ou anulándoas mediante o exilio e o silencio.

Finalizada a Guerra Civil, iníciase en Galicia un período de interrupción das actividades culturais e lingüísticas, sen publicacións en galego. No ano 1947 edítase o primeiro libro de poesía, Cómaros verdes de Aquilino Iglesia Alvariño, e antes de 1950 aparecen algunhas iniciativas editoriais. Neste período os exiliados converten cidades como Bos Aires, Montevideo ou México en capitais culturais e espirituais de Galicia: créanse editoriais e edítanse libros e publicacións periódicas.

A tímida apertura e a resistencia cultural

A partir dos anos 50, debido á necesidade do réxime franquista de lograr respectabilidade e recoñecemento internacionais, prodúcese unha certa apertura. Isto permitiu que comezasen a manifestarse síntomas de recuperación cultural, os cales callaron na fundación no ano 1950 da Editorial Galaxia. Un dos obxectivos de Galaxia era transmitir ás novas xeracións o ideario galeguista, editando poesía, narrativa, ensaio e prosa científica.

Nos anos 60 prodúcense mudanzas que inciden de xeito positivo na recuperación do idioma nos usos cultos:

• En 1963 reaparece a revista Grial e a Real Academia Galega instaura o Día das Letras Galegas coincidindo co centenario da publicación de Cantares gallegos de Rosalía de Castro.
• Nacen na clandestinidade novas organizacións políticas nacionalistas.
• O movemento da Nova Canción Galega, promovido polo colectivo de cantautores Voces Ceibes, emprega o galego en pezas baseadas a miúdo en textos literarios, impulsando a normalización na música.
• En 1965 créase a Cátedra de Lingua e Literatura Galegas na Universidade de Santiago de Compostela (USC) e en 1968 fúndase o Instituto da Lingua Galega (ILG).
• En 1974 a Televisión Española emite o programa Panorama de Galicia.

O galego a finais do século XX e comezos do XXI

Desde 1975 ata a actualidade salienta o establecemento dunhas condicións político-legais claramente favorables á normalización da lingua. Porén, persisten indicadores negativos que atoldan o presente do idioma e ameazan o seu porvir: son menos as persoas que transmiten o galego aos seus fillos e a esta creba cómpre engadir o uso decrecente entre a mocidade e o seu incerto futuro nas contornas urbanas. Nos últimos anos esta tendencia comezou a frearse e mesmo a inverterse.

A morte do ditador en 1975 e o inicio da democracia fixeron posible un novo marco xurídico:

• A Constitución Española de 1978.
• A aprobación en 1980 do Estatuto de Autonomía de Galicia (especialmente o seu artigo 5).
• A Lei de Normalización Lingüística de 1983, que supuxo un avance decisivo, aínda que un recurso do Goberno central perante o Tribunal Constitucional truncou certas pretensións ratificando unha oficialidade asimétrica.

A lexislación recolle un catálogo de dereitos lingüísticos hoxe amplamente asumidos: a posibilidade de relacionarse coas administracións en galego de forma oral e escrita, a consideración de que os topónimos oficiais son unicamente en galego e o dereito ao ensino da lingua propia en todos os niveis educativos. O Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega deseña actuacións para sectores transversais e verticais a fin de superar a minorización, malia que os cambios gobernamentais puxeron en risco a súa efectividade en diversos ámbitos.

No cambio de século a lingua enfronta unha encrucillada con dúas alternativas históricas:

1. Que o proceso de substitución lingüística continúe e o castelán acabe desprazando o galego en Galicia.
2. Que a lingua dominada complete a súa recuperación social e acade a plena normalización no seu espazo propio.

O galego segue a ser o idioma habitual para máis do 60% da poboación e mantén forte presenza no ámbito familiar, pero perde vitalidade entre os máis novos. Como dato positivo, constátase unha leve recuperación como lingua de uso habitual entre falantes que non a tiñan de orixe, singularmente entre a mocidade urbana e universitaria. Na actualidade o galego conta con recoñecemento legal, estándar culto e presenza tecnolóxica, mais o reto principal continúa a ser o seu status social.

Conceptos sociolingüísticos: Linguas minorizadas e minoritarias

Cando nunha comunidade coexisten dúas linguas en contacto, adóitase reproducir a xerarquía social existente: unha lingua dominante vai ocupando progresivamente os ámbitos da outra lingua dominada, provocando a súa substitución. A esta lingua dominada ou recesiva que perde funcións denomínaselle lingua minorizada, ao quedar marxinada aos ámbitos socioculturais informais e ser desprazada dos rexistros formais.

Cómpre distinguir dous conceptos fundamentais:

• Lingua minorizada: Concepto sociolingüístico cualitativo e funcional, que fai referencia á perda de funcións e dereitos fronte a unha lingua hexemónica. Unha lingua minorizada pode ser falada pola maioría dos habitantes dun territorio, como ocorre historicamente co galego.
• Lingua minoritaria: Concepto estritamente cuantitativo que depende do marco de referencia (o castelán é maioritario en España pero minoritario nos Estados Unidos).

Cando a comunidade falante esixe espazos xorde o conflito lingüístico, cuxa superación require a planificación e a normalización lingüística. O proceso galego iniciouse no século XIX co Rexurdimento e acadou un novo marco coa cooficialidade constitucional e a creación da Secretaría Xeral de Política Lingüística en 1983.

Balanso e retos da política lingüística

As actuacións institucionais concentráronse en catro grandes eixes:

1. Mellora da competencia lingüística mediante cursos formativos.
2. Introdución do galego en ámbitos nos que estivera ausente.
3. Financiamento dos medios públicos audiovisuais (CRTVG desde 1985).
4. Extensión do galego ás novas xeracións a través do ensino non universitario.

Malia os avances na competencia escrita, existen limitacións notorias na oralidade e carencias nos espazos de socialización xuvenil. Detectáronse eivas que demandan corrección:

• Falta de formación e planificación específica do persoal encargado.
• Incumprimento parcial do marco normativo vixente.
• Seguimento e avaliación insuficientes dos investimentos.
• A miúdo maior eficacia nas iniciativas xurdidas desde a sociedade civil cós esforzos públicos.
• Uso meramente litúrxico e institucional que non incide na práctica comunicativa real.

O éxito final da normalización dependerá tanto da coherencia das políticas públicas canto do compromiso activo e espontáneo da cidadanía no uso cotián da lingua.