Gizakiaren izaera: Natura, Kultura eta Adimena

1. Natura eta kultura

1.1. Zer dugu sortzetikoa eta zer geureganatutakoa?

Gizakiok animalia kultural eta sozialak gara; bizirauteko besteekin erlazionatu behar dugu. (Adibidez: pentsatzeko gaitasuna gizarteari esker daukagu, hizkuntza beste batzuengandik ikasi dugu…).

• Sortzetiko ezaugarriak: Herentzia biologikotik datozenak, jaiotzen garenetik ditugunak (azal-kolorea, odol-taldea, aurpegiaren forma, sexu-desberdintasuna…).
• Geureganatutako ezaugarriak (kulturalak): Gizartean bizitzean eskuratzen ditugunak (hizkuntza, erlijioa, janzkera, arauak, genero-rolak…).
• Nahasteak: Faktore biologiko eta kulturalak uztartzen dituzten ezaugarriak (adimen-maila, adibidez).

1.2. Kultura-aniztasuna

Kultura izateak bereizten gaitu beste animalietatik. Gizakiak, egoera bakoitzean erabakitzeko askatasuna eta adimena duenez, herri bakoitzak bere bizitzeko modua garatu du.

Kultura-jarrerak

• Etnozentrismoa: Norberaren kultura bakarrik onargarritzat hartzea eta gainerakoak gutxiestea.
• Arrazakeria: Gizabanako bat arraza, erlijio edo azal-koloreagatik baztertzea.
• Xenofobia: Atzerrikoa edo desberdina den oro gutxiestea, beldurrak eta ezjakintasunak eraginda.
• Erlatibismo kulturala: Kultura guztiak maila eta balio berekoak direla defendatzen duen ikuspegia.

1.3. Aniztasun kulturalaren kudeaketa

• Asimilazioa: Atzerritarra geure kulturan murgiltzen saiatzea.
• Multikulturalismoa: Komunitateak elkarrekin baketsu bizitzea, bakoitzak bere tradizioak mantenduz.
• Interkulturalismoa: Kultura desberdinen arteko elkarrizketa eta erlazioa sustatzea.

2. Zerk egiten gaitu gizaki?

2.1. Bereizgarri genetiko eta anatomikoak

Txinpanzeekin genetikaren %98,4 partekatzen dugun arren, desberdintasun anatomiko garrantzitsuak ditugu:

• Hortz eta masailezur txikiagoak: Dieta desberdin batera egokituta gaude.
• Esku trebeak: Gauzak heltzeko eta maneiatzeko gaitasun handia.
• Bipedismoa: Zutik ibiltzeak eskuak libre uzten dizkigu.
• Zerebelo garatua: Tresnak sortzeko eta hitz egiteko gaitasuna.
• Soinu artikulatuak: Hizkuntza garatzeko gaitasun fisiologikoa.

2.2. Adimena eta portaera

Gizakiaren berezitasunak: sinbolizatzeko gaitasuna, errealitatearen kontzientzia, indibidualtasuna, aukeramena, imajinazioa eta introspekzioa.

3. Aske al gara?

Askatasunaren inguruko ikuspegiak:

• Kanpoko askatasuna: Legeen eta ohituren barruan jokatzeko askatasuna.
• Barneko askatasuna: Norberak bere erabakiak hartzeko gaitasuna.
• Determinismoa: Patua (kosmologikoa) edo predestinazioa (teologikoa) onartzen duten teoriak.
• Baldintzapena: Askatasuna mugatua egon arren, gizakia bere ekintzen erantzule dela dioen ikuspegia.

4. Gogo-gorputz erlazioak

4.1. Monismoa

Gizakia izaki unitarioa da. Burmuinak sortzen du dena.

• Materialismoa: Gogoa fenomeno fisikoa da (Konduktismoa, Identitatearen teoria).

4.2. Dualismoa

Gogoa eta gorputza bi errealitate independente dira (Platon, Descartes, Eccles).

4.3. Emergentismoa

Gogoa ez da substantzia independentea, burmuinak ekoizten duen gaitasun bat baizik.