Giza Zentzumenak eta Nerbio-Sistema: Egitura eta Funtzioak

Giza Zentzumenak

Usaimena

Zentzumen honekin aireko substantzien edo ahoan ditugun jakien estimuluak hautematen ditugu.

Organoak

• Sudur-hobiak: Airea sartzeko zuloak. Aho-barrunbearekin konektatuta dago.
• Hezur turbinalak: Sudur-hobien paretetan dauden inbaginazioak dira.
• Usainmen-mukosa: Hezur turbinalen paretak estaltzen dituen mukosa da.

Usaina Hautemateko Prozesua

1. Aireko substantzia partikulak arnasten ditugu, eta sudur-hobietan sartzen dira.
2. Usainmen-mukosako errezeptoreak ukitzen dituzte.
3. Substantzia horiek errezeptoreak ukitzen dituztenean, nerbio-bulkada bat bideratzen da nerbio-zentroetara.

Dastamena

Zapore hauek hautematen ditugu: gozoa, gazia, garratza eta mingotsa.

Atalak

• Dastamen-papilak: Mihiaren inbaginazioak dira.
• Dastamen-botoiak: Egitura hauetan dastamenaren errezeptoreak daude.

Zaporeak Hautemateko Prozesua

Ahoan sartzen diren substantziak listuan disolbatu eta dastamen-papilak eta -botoiak ukitzen dituzte. Ondoren, papiletan eta botoietan sortzen den nerbio-bulkada nerbio-zentroetara iristen da.

Ukimena

Ukitzen ditugun gauzen forma, tenperatura eta abar ukimenaren bitartez ezagutzen ditugu. Ukimena gorputz osoko azalean daukagu.

Azalaren Geruzak (3)

• Epidermisa: Kanpoaldeko geruza da, ehun epitelialez osatuta. Bertan daude mina hautematen duten errezeptoreak.
• Dermisa: Erdialdeko geruza da, ehun konektiboz, muskulu-ehunez, kapilarrez eta guruinez osatuta dago. Bertan tenperatura, presioa eta ukituak hautematen dituzten errezeptoreak daude.
• Hipodermisa: Lodiera aldakorreko gantz-ehun geruza batez eta ehun konektibodun beste geruza batez osatuta dago. Organoak eta inguruko ehunak azalarekin konektatzen ditu.

Nerbio-Sistema

Zentzumen-organoek eta barne-errezeptoreek hautemandako estimuluak aztertzen ditu, dagokion erantzuna prestatzeko. Nerbio-bulkada neuronek eratu eta transmititzen dute.

Neuronaren Atalak (3)

• Neurona-gorputza: Atal handiena, nukleo eta zitoplasmaren zatirik zabalena hartzen dituelako.
• Dendritak: Neuronaren gorputzetik ateratzen diren adarkadura laburrak.
• Axoia: Dendritak baino luzeagoak eta adarkadura urriagoak diren luzakinak dira.

Nerbio-Bulkada Transmititzeko Prozesua (Sinapsia)

1. Nerbio-bulkadak sinapsiaurreko neurona zeharkatzen du, dendritetatik axoiaren muturreraino.
2. Nerbio-bulkaden ondorioz, sinapsiarteko gunean neurotransmisoreak askatzen dira.
3. Neurotransmisoreak, espazio hori zeharkatuta, sinapsiaosteko neuronaren dendritei lotzen zaizkie.

Gai Grisa eta Gai Zuria

• Gai grisa: Neurona-gorputzak pilatzen diren eremua (kanpoaldean).
• Gai zuria: Axoiak sortatan bilduta (barrualdean).

Nerbio-Sistema Zentrala (NSZ)

Informazioa analizatu ondoren, erantzunak igortzen ditu.

Nerbio Zentroak (2)

• Entzefaloa: Garezurraren barruan dago. Atalak: Garuna, Zerebeloa eta Enbor Entzefalikoa.
• Bizkarrezur-muina: Bizkarrezurraren barruan babestuta dago. Entzefaloaren eta gorputzaren gainerako atalen arteko konexio-bidea da. Enbor entzefalikoaren luzapena da, soka mehe baten antzekoa. Barnealdean neurona-gorputzak dauzka, eta kanpoaldean, horiek inguratuz, axoiak. Oharkabeko ekintza sinpleak kontrola ditzake. Gorputzeko hainbat ataletatik datozen nerbio-bulkadak iristen dira entzefalora, edo alderantziz.

Entzefaloaren Organoak

Garuna

Organorik konplexuena da.

Garunaren Egitura

• 2 Hemisferio
• Garun-azala: Kanpoaldeko atala, tolesdura ugariz zeharkatuta dago. Garun-azala gai grisez osatua dago, gai zuriak barrualdean daude.
• Garun-zirkunboluzioak: Garunaren azalera handiagoa egiten dute.

Garun-Azaleko Eremuak

• Azal motorra: Nerbioen bidez seinaleak bidaltzen dizkie muskuluei, mugimenduak gauzatu ditzaten.
• Azal sentsoriala: Ukimenaren, tenperaturaren, minaren eta dastamenaren errezeptoreek bidalitako informazioa jasotzen dute nerbioen bidez.
• Ikusmen-azala: Begiek hautemandako estimuluak jasotzen ditu.
• Entzumen-azala: Hotsen estimuluak jasotzen ditu.
• Asoziazio-azala: Informazioa analizatzen du, eta horren araberako erantzunak prestatzen ditu.

Zerebeloa

Mugimenduen koordinazioaz eta gorputzaren jarreraz arduratzen da.

Ezaugarriak

• Garunaren azpian dago, enbor entzefalikoaren atzealdean.
• Bi hemisferio ditu eta erdian bermisa izeneko zerrenda luze bat.
• Gai grisa eta gai zuria garunean bezala kokatuta daude.

Informazio Iturriak

1. Belarriko kanal erdizirkularretatik.
2. Giltzaduretan dauden barne-errezeptoreetatik.

Enbor Entzefalikoa

Garunaren eta bizkarrezur-muinaren artean dago.

Bi Parte Nagusi

• Pedunkulua: Garunaren hemisferio bakoitzetik datozen bi axoi multzo dira. Arnasaren erritmoa, bihotz-taupadak eta abar kontrolatzen ditu. Eta garunera heltzen den informazioa behatzen du.
• Bizkarrezur-erraboila: Konkor moduko bat da. Gorputz guztiarekin komunikatuta dago.

Funtzioak

Arnasaren erritmoa, bihotz-taupadak, eztula, doministikua (usinak)... kontrolatzen ditu, eta garunera heltzen den informazioa behatzen du, informazio garrantzitsuena soilik pasaraziz.

Nerbio-Sistema Periferikoa (NSP)

Nerbio-sistema zentrala, zentzumen-organoak eta erantzunak gauzatzen dituzten organoak konektatzen ditu.

Nerbio Motak (2)

• Nerbio sentsoriala: Sentimen-neuronez osatuta daude, eta informazioa helarazten dute zentzumen-organoetatik nerbio-sistema zentralera.
• Nerbio motorra: Neurona motorrez osatuta daude, eta nerbio-bulkadak helarazten dituzte nerbio-sistema zentraletik erantzuna gauzatu behar duten organoetaraino.

Nerbio Sareak (2)

• Nerbio-sare somatikoa: Borondatezko mugimenduak kontrolatzen ditu.
• Nerbio-sare autonomoa: Oharkabeko mugimenduak kontrolatzen ditu.

Nerbio-Sistema eta Osasuna

Anxietatea

• Kausa: Egoera zail bati aurre egiteko erantzun gisa sortzen da.
• Sintomak: Desoreka psikikotzat jo behar da: dardarak, bihotz-erritmo bizkorra, beldurra, etab.
• Tratamendua: Laguntza psikologikoa edo botikak.

Alzheimerra

• Kausa: Buruko gaitz larria da. Neuronak goizegi galtzen hasten direlako edo haien komunikazioa asaldatuta dagoelako.
• Sintomak: Oroimena eta orientazio-ahalmena galtzea, ikasteko eta informazioa gordetzeko ezintasuna, gaitasunak eta trebetasunak galtzea.
• Tratamendua: Ez dago sendatzeko tratamendurik, baina bai bizimodua hobetzeko tratamendua.