Geografia eta Turismoa: Kontzeptu Gakoak eta Joerak

Geografia eta Lurralde Antolakuntzako Kontzeptuak

Geografia

Lurrak hartzen duen gainazal osoaren espazio geografikoak eta elkarrekin dituzten harremanak aztertzen dituen zientzia da (ibaiak, mendiak, itsasoa…). Horiek irudikatu, deskribatu eta azaldu egiten dira lurralde-antolakuntzarako.

Nekazaritza-ustiapena

Jabe edo enpresaburu bakar baten ardurapean nekazaritza-produktuak ematen dituen unitate tekniko-ekonomikoa da.

Urbanizazio-prozesua

Hirietan gero eta biztanle, ekonomia-jarduera nagusi eta berrikuntza gehiago kontzentratzea da. Urbanizazio edo hiritze-prozesua mundu osoan gertatzen ari den hirien hazkundea da.

Arro hidrografikoa

Ibai batek eta bere ibaiadarrek, aintzira edo itsaso berera isurtzen diren urak jasotzen dituen lur-hedadura da.

Konurbazioa

Hiri handiak eta bestelako biztanleria-nukleoak biltzen dituen eremu geografikoa da. Hiri-aglomerazio jarraituak dira, eta bi edo hiru gehiagok aldi berean elkarrekin bat egin arte paraleloan izandako hazkundea osatzen dute.

Plataforma logistikoa

Askotariko operadoreek estatu barneko zein nazioarteko salgaien garraioaren logistikarekin lotutako jarduerak egiteko erabiltzen duten ingurua. Horretarako, zenbait instalazio daude garraiolarientzat eta salgaientzat, eta bulegoak daude logistikan aritzen diren enpresentzat.

Metropoli-ingurua

Hiri nagusi batek eta inguruko zenbait udalerrik osatutako hiri-aglomerazio bat da; betiere, bi aldeen arteko harreman sozioekonomikoak garrantzitsuak dira, eta politika nahiz planifikazio bateratuak izaten ditu.

Arrisku naturala

Gizakiaren eraginik gabe naturan eta erliebean sor daitezkeen arriskuak dira, baina ondorio katastrofikoengatik gizakien bizitzari edo ongizateari mehatxu egiten diotenak, heriotzak eta galera materialak eraginez. Adibidez: uholdeak, tximistak, lurrikarak, elur-jausiak...

Biztanleriaren berezko hazkundea

Jaiotzen diren biztanleen eta hiltzen diren biztanleen arteko diferentzia da. Jaiotza-tasa eta heriotza-tasaren arteko aldea da, hazkunde begetatiboa ere deitzen zaio. Emaitza hau ehunekotan adierazten da.

Autonomia erkidegoa

Estatu barruan dagoen antolamendu mota bat da, hainbat probintziaren baturak osatua. Probintzia mugakideek, uharteek edo eskualde-erakunde historikoa duten probintziek osatutako lurralde-erakundea da. Autogobernu-ahalmena eta legedia autonomoa dute.

Bizi-itxaropena

Belaunaldi bat zenbat urtetan biziko den adierazten duen batez besteko estimazioa, betiere belaunaldi hori jaio zen urteko hilkortasun-baldintzak bere horretan mantentzen badira.

Mendigune zaharrak

Paleozoikoko material kristalino eta metamorfiko zurrunak Alpetar orogenesian sabeltzen edo haustura bidez deformatzean eratu zen formazio geologikoa da.

Landaredi potentziala

Leku batean berez (gizakiaren esku-hartzerik gabe) sor daitekeen landaredi teorikoa, kanpoko eragin nahastailerik gertatzen ez bada.

Tertziarizazioa

Hirugarren sektorearen hazkunde nabarmena dakarren eraldaketa ekonomiko eta soziala da. Hirugarren sektoreak bigarren sektoreak baino kontribuzio handiagoa du Barne Produktu Gordinean (BPG), lanpostu gehiago sortzen dituelako.

Portu lehorra

Salgaien terminal intermodal bat da, garraiobide desberdinen bidez erabiltzen dena. Herrialde baten barruan, itsasotik urruti kokatua dago, baina itsas portu batekin zuzenean lotuta.

Biztanleriaren zahartzea

Herritarren batez besteko adinaren igoera da. Zahartzearen ondorioz, jubilatuen proportzioa igoko da eta biztanleria aktiboa jaitsiko da.

Nekazaritza intentsiboa

Lur-hedadura txikian kokatzen den nekazaritza-ustiapen modua da; etekin handiak ematen ditu lan-arloan edo teknika aurreratuen erabileran inbertsio handiak egin direlako.

Paisaia

Lurraldearen edozein zati, biztanleria jakin batek sumatutako moduan, naturak eta gizakiak eta hauen arteko harremanak sortua.

Nekazari-exodoa

Landatik hirira migratzeko mugimendua da. Nekazaritza asko mekanizatu zenean, jendeak ez zuen lanik aurkitzen sektorean eta hirira joaten zen lan bila.

Errolda

Urtero urtarrilaren 1ean eguneratzen den udalerri batean bizi diren herritarren zerrenda edo erregistroa da; gainera, biztanleen zenbait ezaugarri ere biltzen ditu.

Frankizia

Juridikoki desberdina den enpresa baten establezimendu-katea. Kontratu baten bidez, frankiziatzaileak kontzesionarioei marka bat edo merkataritza-formula bat ustiatzeko lizentzia ematen die diru-kopuru baten truke.

Biztanleria aktiboa

Ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko eskulana ematen duten edo horretarako prest eta adinean dauden pertsonen multzoa da. Ez dira bertan sartuko lanpostu bila ez dabiltzanak.

Tolestura-mendikatea

Mendi-goraguneak dira, Era Sekundarioan edo Mesozoikoan itsasoak jalkitako sedimentuak tolestean eratuak.

Eguraldia

Une konkretu batean atmosferak duen egoera da, hainbat elementu meteorologikoz definitua.

Deslokazio industriala

Eskualde edo herrialde berri batera industria osoa edo jarduera-zati bat lekualdatzea, kostu txikiagoak edo kualifikazio txikiagoko langileak bilatuz.

Mapa

Lurraren gainazal esferikoa plano batean irudikatzea da, neurri murriztuan eta modu sinplifikatuan, eskala bat erabiliz.

Europar Batasuna

Estatuz gaindiko erakundea, Europako estatu subirano batzuek osatua. 1993an sortua, kideek subiranotasunaren atal bat eskuordetzen dute interes komuneko erabakiak hartzeko.

Arro sedimentarioa

Hondoratze-eremua, non higaduraren ondorioz material sedimentarioen pilaketa gertatzen den.

Abeltzaintza estentsiboa

Ganadua elikatzeko larre, zelai eta antzekoez baliatzen den abeltzaintza mota da. Eredu honen kontrakoa abeltzaintza intentsiboa da.

Goi-teknologiako industria

Teknologia aurreratuenak erabiltzen dituzten industriak dira: mikroelektronika, robotika, ingeniaritza biologikoa, etab.

Hiri Antolamenduko Plan Orokorra (HAPO)

Hirigintza-arautegian, lurraldearen antolakuntza orokorra ezartzen duen arau nagusia da.

Ibai-erregimena

Ibai bateko ur-bolumenak edo emariak urtean zehar dituen gorabeherak dira, prezipitazioen araberakoak.

ENA (Erabilitako Nekazaritza Azalera)

Landutako lurren eta bazkaleku iraunkorren multzoa da, famili baratzeak eta zurezko laboreak barne.

NBP (Nekazaritza Politika Bateratua)

Europar Batasunaren nekazaritza-politika da, 1960ko hamarkadatik martxan dagoena, merkatua eta egiturak arautzeko.

Biztanleriaren benetako hazkundea

Berezko hazkundea eta migrazio-saldoa zenbatzearen emaitza da (Berezko hazkundea + Migrazio-saldoa).

Holding

Akzio gehienen jabe den eta enpresa-multzo baten administrazioa kudeatzen duen sozietate finantzarioa.

Baliabide naturala

Izaki bizidunei laguntzen dieten naturako elementuak dira, gizartearen garapenerako ezinbestekoak.

Garraio-azpiegitura

Pertsonak nahiz merkantziak mugitzeko sistema trinko eta funtzionala osatzen duten elementuen multzoa.

Megalopolia

Hirigune multzo erraldoi bat da, hirien hazkunde azkarraren ondorioz bata bestearekin bat egitean sortua.

Enpresa

Ekonomiaren oinarrizko unitatea da, produkzio-faktoreak erabiliz ondasun eta zerbitzuak ekoizten dituena.

Biztanleria ez-aktiboa

Lan egiten ez duten eta lan bila ez dabiltzan pertsonak: ikasleak, erretiratuak, etxeko lanetan ari direnak, etab.

Industria

Lehengaiak eraldatuz produktuak ekoizten dituzten jarduera eta prozesuen multzoa da.

Unitate morfoestrukturalak

Erliebeak barrualdetik hartzen dituen formak eta eraketak dira.

Landa-hiria

Bere garaian eremu rurala izan zena, baina gaur egun industria edo urbanizazio-erabilerarako dena.

Hiria

Biztanle-dentsitate handiko eraikin-multzo egituratua, industria eta zerbitzu-sektore indartsuak dituena.

Erromako Ituna

1957an sinatua, Europako Batasuna eraikitzeko prozesuan funtsezkoa izan zen, EEE eta EURATOM sortuz.

Erliebe karstikoa

Haitz sedimentarioetan kaltzio karbonatoaren disolbatzearen ondorioz sortzen diren formen multzoa.

Klima

Eskualde bateko atmosfera-egoeren seriea da, urte osoan gertatzen diren eguraldi moten ohiko segida.

Migrazio-saldoa

Biztanleen sarreren (immigrazioa) eta irteeren (emigrazioa) arteko aldea da.

Akuikultura

Uretako animaliak, landareak eta algak hazteko jardueren multzoa da, itsasoan nahiz ibaietan.

Garapen iraunkorra edo jasangarria

Ondorengo belaunaldien garapena eragozten ez duen garapen mota, baliabide naturalak babesten dituena.

Pendulu-mugimendua

Egunero bizilekuaren eta lantokiaren artean egiten den joan-etorriko migrazioa da.

Ekintza-guneak (Antizikloia eta Borraska)

Presio altuko (antizikloia) edo baxuko (borraska) guneak, aire-masen fluxuak bideratzen dituztenak.

Turismoa Espainian: Egoera eta Joerak

Espainian, turismo mota nagusia “eguzki eta hondartzakoa” da; hala ere, 1990eko hamarkadaz geroztik beste turismo mota batzuek ere pisua hartu dute, baliabideei probetxua ateraz.

Turismo mota desberdinak

• Ur-ertzeko turismoa: Itsasertzekoa da nagusi, baina ibai eta urtegiak ere erabiltzen dira ur-kiroletarako (igeriketa, surfa, arrantza...).
• Turismo termala: Bainuetxeetako turismoa berriz suspertu da adin guztietako bidaiarien artean.
• Mendiko turismoa: Elurretako kiroletan (eskia) eta abentura-kiroletan (alpinismoa, xenda-zaletasuna) oinarritua.
• Turismo ekologikoa: Natura-gune babestuak eta parke nazionalak bisitatzea.
• Landa-turismoa: Landa-eremuetan atseden hartzea eta nekazaritza-lan tradizionalak ezagutzea.
• Hiri-turismoa: Kultura eta ondare historikoa ezagutzeko (museoak, erakusketak).

Turismo-espazioen sailkapena

Tamainaren arabera, turismo-eremuak (handiak eta jendetsuak) edo gune turistikoak (bakartuagoak) bereizten dira. Dentsitate handieneko eremuak Mediterraneoko kostaldea, Balearrak, Kanariak eta Madril dira.

Turismoaren ondorio ekonomikoak

Turismoak Espainiako enpleguaren %12 eta BPGaren %11 inguru sortzen du. Hala ere, baditu alde txarrak, hala nola prezioen igoera tokiko bizilagunentzat, nahiz eta artisautza eta jarduera tradizionalak suspertzen dituen.